Əli Rza Ərdəbili: Müxalifətin vəzifəsi ayrıseçkilik haqqında ürəkdağlayan şikayətlər söyləmək deyil; çatışmayan əsas mäsäslä İranın sabahına inam yaratmaqdır

Qeyd: Aşağıdakı mətn «Agora» proqramında İranın siyasi gələcəyi, Oslo görüşündə qəbul edilmiş insan hüquqları sənədi və İslam Respublikasından sonrakı keçid məsələləri ilə bağlı səsləndirilmiş fikirlərin yazılı şəkildə yenidən işlənmiş variantıdır. Mətnə müsahibədə səsləndirilən fikirlərlə yanaşı, söhbətin şifahi xarakteri və vaxt məhdudiyyəti səbəbindən efirdə ifadə olunmayan bəzi əlavə izahlar da daxil edilib. Buna görə bu yazını həmin müzakirə çərçivəsində hazırlanmış müstəqil məqalə kimi qəbul etmək lazımdır; bu, müsahibənin sözbəsöz stenoqramı və ya çıxışın əvvəlcədən hazırlanmış yazılı mətni deyil.

Oslo görüşündə İranın gələcək siyasi keçidi zamanı insan hüquqları və ümumi prinsiplərlə bağlı qəbul edilən sənəd, şübhəsiz, mühüm addımdır. Lakin onun əhəmiyyətini İranın gələcəyi ilə bağlı bütün siyasi problemləri həll etməyə kifayət edən bir sənəd kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Belə sənədlərdə əks olunan bəzi prinsiplər demokratik ölkələrdə artıq öz-özlüyündə təbii və mübahisəsiz qəbul edilə bilər. İran cəmiyyətində isə hətta bu prinsiplər üzərində belə bütün siyasi qüvvələr arasında razılaşma yoxdur. Bəzi siyasi qüvvələr bu prinsipləri qəbul edib, bəziləri isə belə sənədlərə qoşulmayıb. Deməli, ümumi sənədin hazırlanması zəruri addım olsa da, özü-özlüyündə siyasi problemin həlli demək deyil.

Problemin mahiyyətini son illərin siyasi və ictimai atmosferinə baxanda daha aydın görmək mümkündür. Müxtəlif etiraz aksiyalarında on minlərlə insan iştirak edib, lakin İslam Respublikasına qarşı etirazlarla yanaşı, digər siyasi və ictimai qüvvələrə qarşı təhqir, hədə və cəza çağırışlarından ibarət ifadələrə də rast gəlinib. Burada məsələ yalnız bu şüarların siyasi etikaya uyğun olub-olmaması deyil. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, İranın gələcəyi haqqında düşünən vətəndaş yalnız İslam Respublikasının sonunu təsəvvür etmir. O, eyni zamanda soruşur: bundan sonra nə olacaq və hakimiyyətə kimlər gələcək? Buna görə də bu gün bir-birinə qarşı çıxan siyasi qüvvələrin istifadə etdiyi dil cəmiyyətin gələcəyə olan inamına birbaşa təsir göstərir.

Bu narahatlığı yalnız nəzəri ehtimal kimi qəbul etmək olmaz. Regionun təcrübəsi göstərib ki, siyasi sistemin sona çatması avtomatik olaraq daha yaxşı və sabit bir sistemin yaranması ilə nəticələnmir. «Ərəb baharı» adlandırılan proses müxtəlif ölkələrdə fərqli nəticələr verdi. Bəzi hallarda mövcud siyasi sistemin zəifləməsi və ya süqutu demokratik və sabit quruluşun yaranmasına gətirmədi, əksinə, genişmiqyaslı zorakılığa, dövlət strukturlarının dağılmasına və vətəndaş müharibəsinə səbəb oldu. İraq, Liviya və Suriya təcrübələri, bütün fərqlərinə baxmayaraq, bir həqiqəti göstərir: mövcud siyasi sistemi aradan qaldırmaq başqa məsələdir, onun yerində yeni siyasi nizam yaratmaq isə tamam başqa məsələ.

İranın öz müasir tarixində də nəzərə alınmalı təcrübələr var. Məşrutə hərəkatı mütləq hakimiyyəti məhdudlaşdırmaq və yeni siyasi nizam yaratmaq məqsədi ilə meydana çıxmışdı. Lakin Konstitusiyanın qəbulundan sonra İran cəmiyyəti qısa müddətdə ciddi siyasi qarşıdurmalar və zorakılıq dövrünə daxil oldu. Birinci Məclis dövründə və Məşrutədən sonrakı illərdə siyasi münaqişələr, sui-qəsdlər və müxtəlif qüvvələr arasında kəskin qarşıdurmalar baş verdi. 1979-cu il inqilabı da monarxiyanın sona çatmasına gətirsə də, sonrakı siyasi qarşıdurmaların və zorakılığın qarşısını ala bilmədi. Universitetlərdə və küçələrdə qarşıdurmalardan tutmuş bəzi bölgələrdə silahlı toqquşmalara qədər müxtəlif hadisələr göstərdi ki, hakimiyyət dəyişikliyi öz-özlüyündə yeni siyasi nizam qurmaq qabiliyyəti demək deyil.

Məhz burada bugünkü müxalifətin əsas problemi daha aydın görünür. İran öz problemlərinin izahı baxımından kasad deyil. Ayrı-seçkilik, korrupsiya, iqtisadi böhran, su böhranı, işsizlik, sosial problemlər və müxtəlif bərabərsizliklər haqqında minlərlə məqalə, kitab, çıxış və sosial media paylaşımı mövcuddur. İnternetin geniş yayılmasından sonra insanların öz problemlərindən xəbərsiz olduğunu və ya onların səsinin eşidilmədiyini söyləmək getdikcə daha çətin olur. Əgər onilliklər keçdikdən sonra bizim əsas siyasi fəaliyyətimiz hələ də yalnız İslam Respublikasının problemlərini izah etməkdən ibarətdirsə, deməli, siyasi vəzifənin daha çətin olan digər hissəsinə kifayət qədər diqqət yetirmirik.

Daha çətin məsələ isə İslam Respublikasından sonra daha yaxşı siyasi sistemi necə qurmağın mümkün olduğunu izah etməkdir. İnsanların gözündə İranın sabahı haqqında nisbətən sadə, aydın və başa düşülən bir təsəvvür yaranmalıdır. Bu təsəvvür yalnız azadlıq, demokratiya, ədalət və insan hüquqları kimi ümumi şüarlardan ibarət olmamalıdır. Eyni zamanda göstərilməlidir ki, bu prinsiplər real siyasi quruluşda necə həyata keçiriləcək. İnsanlar gələcək hökumətin necə formalaşacağını, siyasi mübahisələrin necə həll ediləcəyini, müxtəlif qrupların hüquqlarının necə qorunacağını və keçid dövründə dövlət xidmətlərinin, təhlükəsizliyin, bank sisteminin və digər zəruri strukturların dağılmasının qarşısının necə alınacağını bilməlidirlər.

Bu məsələ ona görə daha da əhəmiyyətlidir ki, İran cəmiyyəti son illərdə bir neçə dəfə böyük etiraz dalğaları və siyasi dəyişiklik imkanları ilə üzləşib. 1382-ci il etirazları, «Qadın, Həyat, Azadlıq» hərəkatı və digər sosial-siyasi etirazlar cəmiyyətdə narazılığın olduğunu göstərib. Lakin narazılığın mövcudluğu öz-özlüyündə davamlı siyasi dəyişiklik üçün kifayət deyil. Cəmiyyət mövcud vəziyyətdən narazı olmaqla yanaşı, daha yaxşı bir vəziyyətin mümkün olduğuna da inanmalıdır. Əgər insanlar dəyişiklik nəticəsində vətəndaş müharibəsi, qeyri-sabitlik, intiqam və ya ölkənin dağılması ehtimalını ciddi hesab edirlərsə, mövcud vəziyyətdən narazılıqla siyasi dəyişiklikdə iştirak etmək istəyi arasında məsafə yaranır.

Buna görə də problemi yalnız siyasi partiyaların, təşkilatların, bəyanatların və konfransların sayını artırmaqla həll etmək mümkün deyil. Hətta böyük siyasi təşkilat belə gələcəklə bağlı aydın təsəvvür təqdim edə bilmirsə, cəmiyyətin davamlı etimadını qazanacağına zəmanət yoxdur. Əksinə, sadə və başa düşülən bir ideya ilkin mərhələdə böyük təşkilati dayağa malik olmasa belə, geniş ictimai diqqət cəlb edə bilər. Çünki insanlar çox vaxt partiyanın adına və ya mürəkkəb, akademik proqramına görə deyil, daha sadə bir suala cavab axtarırlar: dəyişiklikdən sonra onların həyatı necə olacaq?

Bu məqam Şərqi Avropa ölkələrinin təcrübəsində də müəyyən qədər müşahidə oluna bilər. Kommunist rejimlərinin son illərində bu ölkələrin cəmiyyətlərinin mühüm hissəsi öz gələcəkləri haqqında nisbətən aydın təsəvvürə malik idi: diktaturadan uzaqlaşmaq, demokratiyaya və azadlığa doğru getmək və daha yüksək həyat səviyyəsinə çatmaq. Sonradan bu ölkələrin hamısının məhz həmin ilkin təsəvvürə uyğun inkişaf edib-etməməsi başqa məsələdir. Lakin «daha yaxşı sabah» haqqında təsəvvürün mövcudluğu siyasi dəyişikliklərin yaratdığı xərcləri qəbul etmək üçün ictimai inam baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Cəmiyyət böyük bir dəyişiklik üçün xərc ödəməyə o zaman hazır olur ki, həmin dəyişikliyin nəticəsinin bu xərcə dəyəcəyinə inansın.

Bu baxımdan Oslo sənədini daha böyük bir prosesin bir hissəsi kimi qəbul etmək olar, son nöqtəsi kimi yox. Ümumi prinsiplər üzərində razılıq vacibdir, lakin bundan sonra həmin prinsiplərin necə həyata keçiriləcəyi barədə də danışmaq lazımdır. Əgər insan hüquqları, demokratiya, zorakılığın rədd edilməsi və müxtəlif qrupların hüquqlarından söhbət gedirsə, gələcək siyasi quruluşda bu prinsiplərin necə təmin olunacağını və keçmişdəki problemlərin yenidən yaranmasının qarşısını hansı mexanizmlərin alacağını da göstərmək lazımdır.

Deməli, İran müxalifəti üçün əsas sual yalnız İslam Respublikasını necə kənarlaşdırmaq deyil. Daha çətin sual bundan sonra bugünkü vəziyyətdən daha yaxşı, idarəolunan, hesabatlı və cəmiyyətin böyük hissəsi üçün qəbul edilə bilən siyasi nizamı necə qurmaqdır. Bu suala aydın cavab verilməsə, hətta ən böyük ictimai narazılıq belə mütləq şəkildə uğurlu siyasi keçidlə nəticələnməyə bilər.

Mənim fikrimcə, bu gün hər şeydən əvvəl lazım olan məsələ İranın problemlərini yenidən və təkrar-təkrar sadalamaq deyil, həmin problemlərin həlli haqqında aydın və başa düşülən təsəvvür yaratmaqdır. Bu təsəvvür cəmiyyətə göstərməlidir ki, siyasi dəyişiklik mütləq ölkənin dağılması demək deyil və çətin bir keçid prosesindən sonra vətəndaş hüquqlarının, təhlükəsizliyin, siyasi azadlıqların və müxtəlif qrupların siyasi iştirak imkanlarının təmin edildiyi yeni bir nizam yaratmaq mümkündür. İran cəmiyyətinin belə bir dəyişikliyə doğru hərəkət etməsi üçün bu günə olan narazılıqla yanaşı, sabaha inanmaq üçün də əsas lazımdır.

Nəhayət, əsas məsələ budur: təsəvvür edilə, izah oluna və inanılması mümkün olan bir gələcək yaratmaq. Belə bir təsəvvür formalaşmasa, partiyaların, bəyanatların və hətta ümumi sənədlərin sayı cəmiyyətdəki narazılıqla onun siyasi keçidə hazır olması arasındakı məsafəni təkbaşına aradan qaldıra bilməz.