فن در لاین به جنوب قفقاز سفر میکند: اتحادیه اروپا در باکو و ایروان به دنبال چیست؟ نظرات کارشناسی در Caliber.Az
سامیر ابراهیموف
رئیس کمیسیون اروپا، اورسولا فن در لاین، این هفته به آذربایجان و ارمنستان سفر خواهد کرد.
این خبر را در جریان کنفرانس مطبوعاتی در بروکسل، پائولا پینیو، رئیس بخش مطبوعاتی کمیسیون اروپا اعلام کرد.
اول ژوئیه، رئیس کمیسیون اروپا به باکو خواهد رسید و سپس عازم ایروان خواهد شد. به گفته پینیو، هدف این سفر نشان دادن تمایل اتحادیه اروپا به تقویت شراکت در جنوب قفقاز و حمایت از دستیابی به صلح پایدار میان آذربایجان و ارمنستان است.
او گفت: «صلح، اتصال حملونقل و یکپارچگی اقتصادی، موضوعات اصلی این سفر خواهند بود. توجه ویژهای به توسعه ارتباطات حملونقلی میان اروپا، جنوب قفقاز و آسیای مرکزی خواهد شد.»
رسانههای اروپایی قبلاً این سفر قریبالوقوع را «سفر در امتداد مسیر ابریشم» نامیدهاند. بر اساس اطلاعات منابع، در مرکز بحثها تغییر توازن قوا در منطقه و توسعه اتصال حملونقلی قرار خواهد گرفت؛ موضوعی که با توجه به بحران خاورمیانه اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
در باکو، فن در لاین با رئیسجمهور الهام علیاف دیدار و گفتوگو خواهد کرد. موضوعات اصلی، افزایش صادرات منابع انرژی آذربایجان به اروپا و همکاری در پروژههای زیرساختی مهم استراتژیک خواهد بود.
این اولین سفر رئیس کمیسیون اروپا به باکو از سال ۲۰۲۲ است؛ زمانی که اتحادیه اروپا و آذربایجان تفاهمنامه شراکت استراتژیک انرژی را امضا کردند. همچنین این اولین سفر فن در لاین به منطقه پس از دستیابی به توافقات میان باکو و ایروان برای حل مسالمتآمیز اختلافات است.
این سفر ادامه گفتوگوی استراتژیک اتحادیه اروپا با جنوب قفقاز است و پس از مذاکرات ماه مارس آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا با رئیسجمهور الهام علیاف در باکو انجام میشود. در آن زمان، طرفین بر سر کار بر روی توافقنامه چارچوبی جدید در زمینههای امنیت، دفاع و فناوریهای دیجیتال توافق کردند.
امروز گاز آذربایجان به ۱۶ کشور اروپایی، از جمله ده کشور عضو اتحادیه اروپا، صادر میشود. بزرگترین واردکننده منابع انرژی آذربایجان در اتحادیه اروپا همچنان ایتالیا است.
یکی دیگر از بسترهای کلیدی همکاری، توسعه کریدور میانی است که مسیرهای حملونقلی جدیدی را بین اروپا و آسیا از طریق جنوب قفقاز ایجاد میکند.
اتحادیه اروپا تاکنون بیش از ۸۰ میلیون یورو برای پروژههای این ابتکار تخصیص داده و حجم کل سرمایهگذاریهای برنامهریزیشده در زیرساختهای حملونقل، انرژی و دیجیتال بیش از ۲ میلیارد یورو است.
در ایروان، فن در لاین با نیکول پاشینیان، نخستوزیر، دیدار خواهد کرد. این دیدار در بستر راهاندازی بسته جدید حمایتی اتحادیه اروپا برای ارمنستان و توسعه بیشتر روابط بین بروکسل و ایروان انجام میشود.
به این ترتیب، سفر رئیس کمیسیون اروپا نه تنها سیگنال سیاسی، بلکه سیگنال اقتصادی نیز دارد. اتحادیه اروپا تلاش میکند حضور خود را در جنوب قفقاز تقویت کند، به فرآیند صلح میان آذربایجان و ارمنستان کمک نماید، امنیت انرژی اروپا را تضمین کند و اجرای پروژههای حملونقلی و زیرساختی که اروپا، جنوب قفقاز و آسیای مرکزی را به هم متصل میکنند، تسریع بخشد.
علایق و اهداف رئیس کمیسیون اروپا در منطقه ما چیست؟
کارشناسان برجسته نظرات خود را در این باره با Caliber.Az به اشتراک گذاشتند.
ساموئل ملیکستیان، کارشناس وابسته مرکز تحقیقات سیاست امنیتی و مشاور ارمنی، تأکید کرد که سفر فن در لاین به نظر او چند هدف را دنبال میکند:
«اولاً، این سفر با مرحله جدیدی از روابط میان اتحادیه اروپا و ارمنستان مرتبط است. این بازدید تنها دو ماه پس از اجلاس جامعه سیاسی اروپا در ایروان انجام میشود.
بنابراین، این دومین سفر اورسولا فن در لاین به ارمنستان در طول دو ماه است و این بار شامل آذربایجان نیز میشود. برای مقایسه: آخرین سفر رئیس کمیسیون اروپا به منطقه (به آذربایجان) در سال ۲۰۲۲ بود و او اصلاً به گرجستان سفر نکرده است.
نکته مهم این است که این سفر پس از انتخابات پارلمانی ارمنستان انجام میشود. پیروزی حزب نیکول پاشینیان، که برخلاف نزدیکترین رقبای خود از اپوزیسیون ارمنی، از ایده تعمیق بیشتر روابط با اتحادیه اروپا حمایت میکند، به معنای آن است که ابهامات پیش از انتخابات برطرف شده. حالا ارمنستان و اتحادیه اروپا میتوانند نه درباره اقدامات کوتاهمدت، بلکه درباره استراتژی پنجساله همکاری صحبت کنند.
این سفر در شرایط محدودیتهای روسیه نسبت به محصولات ارمنی و اقدامات حمایتی اعلامشده توسط اتحادیه اروپا انجام میشود. بنابراین، از یک سو، نمادی از حمایت از ارمنستان در این دوران دشوار برای این کشور است و از سوی دیگر، میتوان انتظار تصمیمات جدیدی برای حمایت از اقتصاد ارمنستان و کاهش آثار فشار روسیه را داشت. این فشارها هماکنون قابل لمس است، بهویژه برای کشاورزان ارمنی تولیدکننده گل، محصولات دریایی، میوه و غیره. صحبت درباره اجرای عملی تدابیر تجاری مستقل، لغو تعرفهها بر برخی کالاهای ارمنی و سایر مکانیسمهای حمایتی است.
اتحادیه اروپا آمادگی خود را برای واکنش سریع به فشار اقتصادی بر ارمنستان نشان میدهد و این کار را به شکلی انجام میدهد که برایش غیرمعمول است. این تا حد زیادی نتیجه درسهایی است که از تجربه گرجستان، اوکراین و مولداوی گرفته شده؛ کشورهایی که روسیه از محدودیتهای اقتصادی آنها به عنوان ابزاری برای فشار سیاسی علیه آنها استفاده کرد و واکنش اتحادیه اروپا معمولاً شدیدتر بود.»
ثانیاً، به گفته او، سفر همزمان به آذربایجان و ارمنستان، دیدگاه استراتژیک اتحادیه اروپا نسبت به کل جنوب قفقاز را نشان میدهد:
«این موضوع را نمیتوان خارج از سیاست گستردهتر ایجاد اتصال حملونقلی میان اتحادیه اروپا، جنوب قفقاز و آسیای مرکزی بررسی کرد؛ سیاستی که سیاستمداران اروپایی در دو سال اخیر، بهویژه پس از اجلاس «اتحادیه اروپا - آسیای مرکزی» در سمرقند، بیشتر درباره آن صحبت میکنند.
راهاندازی پلتفرم دستور کار اتصال در ۲۳ ژوئن در بروکسل، با حضور نمایندگان کشورهای جنوب قفقاز و آسیای مرکزی، نشان میدهد که اتحادیه اروپا به تدریج از مرحله بحث به مرحله اجرای عملی پروژههای زیرساختی در چارچوب شاهراههای جهانی در این جهت حرکت میکند. این امر رقابت میان بازیگران جهانی — ایالات متحده (TRIPP)، چین («یک کمربند، یک راه») و روسیه («شمال-جنوب») و غیره — را منعکس میکند.
در بروکسل مدتهاست بر این باورند که اتصال کامل اروپا به آسیای مرکزی بدون باز شدن ارتباطات میان ارمنستان و آذربایجان، و همچنین میان ارمنستان و ترکیه، ممکن نیست.
اتحادیه اروپا تلاش میکند جنوب قفقاز را به یک پل لجستیکی قابل اعتماد میان اروپا و آسیای مرکزی تبدیل کند. بدون حلوفصل ارمنستان-آذربایجان، این فرآیند بسیار پرریسک باقی میماند، بهویژه با توجه به آسیبپذیری مسیر موجود از طریق گرجستان، جایی که ارتباطات کلیدی جادهای و ریلی در نزدیکی منطقه اشغالشده روسیه در اوستیای جنوبی قرار دارند (حدود ۳۵۰ متر تا بزرگراه اروپایی E-60 و حدود ۸٫۵ کیلومتر تا راهآهن دوخطه اصلی باکو-تفلیس-سامترڈیا).
ثالثاً، سفر به آذربایجان نشاندهنده درک اتحادیه اروپا از این موضوع است که آذربایجان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، نقش کلیدی در اجرای این استراتژی ایفا میکند. برای بروکسل، مسئله فقط منابع انرژی آذربایجان نیست، بلکه منابع آسیای مرکزی نیز هست که مسیرشان به اروپا از طریق آذربایجان میگذرد.
بنابراین، توجه به باکو همزمان به رسمیت شناختن نقش کلیدی آن در کریدور میانی و تلاش برای دادن تحرک اضافی به فرآیند صلح با ارمنستان است. صلح پایدار میان ارمنستان و آذربایجان نه تنها هدف سیاسی، بلکه شرط لازم برای اجرای پروژههای بزرگ زیرساختی و سرمایهگذاری است.
ممکن است در جریان این سفر، سرمایهگذاریهای بزرگ جدیدی در پروژههای اتصال هم در آذربایجان و هم در ارمنستان اعلام شود، و همچنین ابتکارات اقتصادی دیگری که منافع متقابل دارند.»
رسیم موسایبکوف، نماینده مجلس ملی (میلی مجلیس) و کارشناس سیاسی، اظهار داشت که اگر هدف سفر افزایش صادرات منابع انرژی از حوضه دریای خزر به اروپا و پیشبرد کریدور میانی باشد، کشور کلیدی در این فرآیند آذربایجان است، نه ارمنستان.
«ارمنستان تنها مکمل آذربایجان و ترکیه است: تنها بخش کوچکی از مسیر از خاک آن عبور خواهد کرد، در حالی که ۹۰ درصد زیرساخت جادهای جنوب قفقاز متعلق به آذربایجان است. آذربایجان هم در خاک خود و هم در گرجستان، گسترش مسیرهای حملونقل، افزایش سرعت جابهجایی، ساخت بندر جدید در آلات و مدرنسازی راهآهنها را تأمین مالی کرده است.»
او یادآوری کرد که آذربایجان یک میلیارد دلار برای ساخت و مدرنسازی راهآهن باکو-تفلیس-قارس اختصاص داده، در حالی که اتحادیه اروپا تاکنون فقط به حمایت کلامی بسنده کرده است.
«برای جذب اعتبار جهت افزایش تولید گاز و گسترش خطوط لوله، قراردادهای بلندمدت لازم است. در شرایطی که تضمینی وجود ندارد و اروپا هر لحظه ممکن است بگوید دیگر به گاز نیازی ندارد، هیچکس حاضر به سرمایهگذاری عظیم در توسعه زیرساخت نخواهد بود. اگر سفر فن در لاین با پیشنهادهای مشخص همراه نباشد، آذربایجان به کار در همان روال قبلی ادامه خواهد داد.
خریداران مشخص گاز آذربایجان هماکنون وجود دارند: ایتالیا و کشورهای منطقه بالکان آماده همکاری در حجمی هستند که میتوانند قرارداد ببندند. آذربایجان به پایداری بلندمدت این همکاری اطمینان دارد و آماده عمل است.
در مورد گاز ترکمنستان و خط لوله ترانسکاسپین، اتحادیه اروپا باید «آستینها را بالا بزند» و حمایت مالی و سیاسی از پروژه ارائه دهد. آذربایجان آماده است خاک خود را برای ترانزیت در اختیار بگذارد، اما قصد ندارد مسئولیتهای مالی اصلی پروژههای مشابه را بر عهده بگیرد. اینکه گفتوگوی پیش رو تا چه حد مؤثر خواهد بود، پس از نتایج دیدار مشخص خواهد شد.»
لینک مطلب در سایت Caliber.Az: