اسگی الیفبایا چئویرن: محمدرضا الاردبیلی
(بو مقاله فلسفی دیل اؤرنهیی کیمی تریبوندا درج اولونور)
وارلیق فلسفهنین ان فوندامئنتال و ان عمومی کاتئقورییالارینداندير وارلیق پروبلئمینین معناسینی آنلاماق اوچون، هر نهدن اؤنجه، اونون اینسانلارین رئال حیاتی و پراکتیکاسینداکی کؤکلرینی آشکارا چیخارماق لازیمدير. وارليق حاقینداکی اینسان تصوورلری منشأجه قدیمدير. جمعیت عمله گلدیگی ایلکین دؤورلردن گئرچکلیک، مؤوجودلوق، وارلیق حاقينداکی میفولوژی- دینی سجییه ده اولسا دا، معین تصوورلر اولموشدور. گئرچکلیکده باش وئرن حاديثهلری- اینسانین دوغولماسی، یاشاماسی، اؤلمهسی، یارانما و یوخ اولما حاديثهلری، طبیعتده، خصوصیله بیتکی و حئیوانلار عالمینده باش وئرن حاديثهلر و الى آخر، هاميسى اینسانین گؤزو قاباغیندا باش وئریر. ایبتيدايی اینسان و عمومیتله، ائمپئریک بیلیک سوییهسینده یاشایان اینسان بوتون بو حاديثه و پروسئسلری ایداره ائدن وارلیق، بوتؤو دونیانین وارلیغی و مؤوجودلوغو حاقيندا تصوورلره مالیک اولور.اؤزونون وارلیق آنلاییشینی فورمالاشدیرير. سونرالار اینساندا فؤوقالطبیعی (مئتا فيززيک) وارلیقلار، طبیعتی و جمعیتی یارادان و ایداره ائدن تانرى وارلیق حاقيندا باخیشلار فورمالاشیر. نهایت، اینسان مادی و معنوی دونیانی وحدتده احاطه ائدن رئال وارلیق، اوبیئکتیو مؤوجودلوق حاقيندا علمی- فلسفی تصوورلره يييهلنير. دئمهلى، وارلیق، دونیا، مؤوجودلوق، یاشاییش، اؤلوم، اؤلمزلیک حاقيندا تصوورلرین ایفادهسی کیمی ان عمومی شکیلده وارلیق آنلاییشی اینسان ذکاسینی همیشه مشغول ائتمیشدير.
اینسانلارین هر جور فعالیتی دوغرولوغو هئچ بیر شوبهه اویاتمایان ان ساده و آنلاشیقلی ایلکین شرطلره، پرینسیپلره اساسلانير. بونلاردان ان ایلکین و اونیوئرسال اولانی ایسه اینسانین اونو احاطه ائدن عالمین مؤوجودلوغونا، وارلیغینا طبیعی اینامیدير. آيديندير کی، دونیانین وارلیغی حاقينداکی مسئله یالنیز اوندا پروبلئم کاراکتئری آلا بیلر کی، اینسانین بو اینامی شوبهه آلتینا آلینمیش اولسون.
بیزی احاطه ائدن عالمین مؤوجودلوغو فاکتی نه قدر شکسیز و آچیق-آشکار گؤرونسه ده، جدی نظر سالدیقدا آیدین اولور کی، بو فاکتین ثبوت ائدیلمهسی او قدر ده آسان ایش دئییلدير.اینسانین گوندهلیک حیات تجروبهسیندن اونا پرئدمئت و حاديثهلرین وارلیغی، مؤوجودلوغو بللىدير. سوبيئکتين موشاهیده حدودلاریندان کناردا وارلیق، عمومیتله دئسک، آچیق مسئلهدير. دونیانین مکان و زامان اعتباری ایله حدودسوزلوغو ایدئیاسی دا اؤزلوگونده آچیق-آشکار دئییلدير.عکسینه اینسان حیاتینین کونکرئت مکان و زامان حدودلاری ایله محدودلاشماسی اینسانا دونیانین سونسوزلوغو دئییل، داها چوخ سونلو، محدود اولماسی ایدئیاسینی تلقین ائدیر.
هر بیر فلسفی کاتئقورییا دیگر کاتئقورییالاردان هئچ بیرینین احاطه ائتمهديگی خصوصی مضمونو ایفاده ائدير. وارليق کاتئقورییاسىنين خصوصیتینی نظره چارپدیراراق، اى.کانت قئید ائدیر کی، او پرئدمئتین هئچ بیر کونکرئت خاصهسهسینی ایفاده ائتمير .بو کاتئقورییا پرئدمئت و حاديثهلری، اونلارین خاصه و موناسیبتلرینی واحيد بیر علامت- مؤوجود اولماق علامتی اساسیندا بيرلشديرير. لاکين شئیلرین اونلارین مؤوجود اولماسی باخیمیندان نظردن کئچیریلمهسی اونلاردا هئچ بیر یئنی خاصه آشکارا چیخارمیر و یا اونلارا هئچ بیر کونکرئت خاصه ایستیناد ائتمیر. یعنی مؤوجود اولماق اوبیئکتدهکی هانسیسا کونکرئت خاصهنین ایفادهسی دئييلدير. بونو اساس گؤتورهرک بعضی موتفکیرلر وارلیق کاتئقورییاسینی مضمونسوز بیر مهفوم کیمی فلسفی کاتئقورییالار سیستئمیندن چیخاریب آتماغی تکلیف ائدیرلر. لاکين اونوتمامالىييق کی، فلسفی کاتئقورییالارین اؤزللیگی محض اوندادیر کی، اونلار پرئدمئت و حاديثهلر آراسینداکی کونکرئت علاقهلری (اونلارین کونکرئت خاصهلرینی دئییل)، ان عمومی، اونیوئرسال علاقهلری و خاصهلری عکس ائتدیریرلر. وارليق کاتئقورییاسی دا محض بو جور اونیوئرسال علاقهنى پرئدمئتلرین، حاديثهلرین، ایدئیالارین و س. مؤوجودلوغونو اؤزونده عکس ائتدیریر. سؤزون ان گئنیش معناسیندا وارلیق سون درجه احاطهلی رئاللیغی، اوبیئکتیو مؤوجودلوغو، اینسان شعوروندان آسيلی اولمایان گئرچکلیگی بیلدیرن ان عمومی فلسفی کاتئقورییادی. وارليق، دونیانین رئال مؤوجودلوغونون مجموعسو، طبیعت و جمعیتین، مادی و معنوی عالمین وحدتینین ان عمومی ایفادهسینی بیلدیرن فلسفی کاتئقورییادیر. مادى پرئدمئتلر، پروسئسلر، خاصهلر، علاقه و موناسیبتلر، میفلر، ناغیل و افسانهلر، اجتماعی-سیاسی، علمی وس. ايدئيالار- بوتون بونلار هاميسی وارلیغین موختلیف نؤوعلریدير.گؤروندوگو کیمی، وارلیق کاتئقورییاسی اؤزونده هم مادی، هم ده معنوی، ایدهآل اولانی احاطه ائدیر.
داها کونکرئت اولاراق وارلیغین نؤوعلرینی بئله قروپلاشدیرماق اولار :
آ) طبیعی و مادی وارليق. بورايا اینسانی احاطه ائدن مادی گئرچکلیک داخیلدير کی، اونون دا ایکی آسپئکتینی قئید ائتمک اولار: طبیعی موحیط و اینسان امگی ایله یارادیلمیش «صونعی موحیط» و يا «ایکینجی طبیعت». بونو اینسان شعوروندان آسيلی اولمایان طبیعی- مادی مؤوجودلوق دا آدلاندیرماق اولار.
ب) معنوی و یا ایدهآل وارليق. بورايا اینسانی احاطه ائدن معنوی عالم، ایدئآل مؤوجودلوق- مدنیت، علم، اینجهصنعت، عادت-عنعنهلر (گلهنکلر)، ایدئولوژی فورمالار و س. مجموعسو داخیلديرر.
ج) اساسیندا اجتماعی ايستحصال پروسئسی و اجتماعی موناسیبتلرین، سوسیال-سیاسی ایستروکتورلارین دوردوغو سوسیال-سیاسی وارليق. بونو دا ایکی قیسمه آییرماق اولار: ایجتیماعىلشمیش اینسان- شخصیت عالمی و فردیلشمیش اینسان-فرد عالمی.
وارلیق کاتئقورییاسی اؤز ماهیتی اعتباریله درین دیالئکتیک طبیعته ماليکدير. وارليغين بو دیالئکتیک طبیعتینی هئگئل هرطرفلى شکیلده تدقیق ائدهرک آشکارا چیخارمیشدیر.او یازیردی: «اگر بیز دونیانی نظردن کئچیررکن یالنیز او مؤوجوددور»، - دئییب، آرتیق هئچ نه علاوه ائتمیریکسه، اوندا بیز بوتون معین اولانی نظردن قاچیریر و دئمهلی، موطلق دولغونلوق عوضینه، موطلق بوشلوق الده ائدیریک».
هئگئله گؤره خاليص وارلیق کاتئقورییاسی مضمونجا او قدر یوخسولدور کی، او اصلینده ائله «یوخسوللوق» ايله عئینی گوجلو مفهومدور. لاکين دیگر طرفدن خاليص وارلیق همچینین مؤوجودلوق ایمکانیدير. یعنی هر جور گئرچکلیک اؤز باشلانغیجینی خاليص وارلیقدان گؤتورور. دئمهلى، او موطلق یوخلوقدان عبارت نئقاتیو آنلاییش دئییل، پوتئنسیال وارلیقدان عبارت اولوب، پوزیتیو آنلاییشدير. هئگئله گؤره وارلیق کاتئقورییاسىنين محض بو داخیلی ضدیتی اؤز اینکیشافی پروسئسینده گئتدیکجه داها مضمونلو اولان آنلاییشلاری يارادير.
وارليق کاتئقورییاسىنين فلسفی آنلاییشی حاقيندا ایلک فیکیر قدیم یونان فلسفهسىنين سوکراتا قدرکی دؤورونه عاییددیر.او دؤور موتففکیرلردن پارمئنید وارلیق دئدیکده «مادی، ابدی و موکمل کوسموسو» نظرده توتموش، هئراکلیت ایسه اونو «فاصیلهسیز قرارلاشان کوسموس» آدلاندیرمیشدی. بورادا وارلیق، هئچلیگه، یوخلوغا قارشی قویولموشدو. پلاتون ایسه وارلیق آنلاییشینین «حيس اولونان» طرفینی آتاراق، «خاليص ایدئیا»- حقیقی دونیا مؤوجودلوغو کیمی سجييهلنديردى. آريستوتئل ایسه وارلیغا «فورما و ماتئرییانین وحدتی» کیمی باخاراق اونون موختلیف سجییهلریندن («حيسی»، «ایدهآل»، «اینسانی» و س.) بحث ائتمیشدير. اورتا عصرلر ایلاهیاتیندا (خریستیان، ایسلام و س.)وارلیق آنلاییشینا ایلاهی معنا وئریلیر، «الله-حقیقی وارلیق»، «مادی و ایدئیا وحدتی» ایسه غئيرى- حقیقی، یارادیلمیش مؤوجودات آدلانديريلير١۷-۱۸-جی عصر ماعاریفچیلیگينده ایسه وارلیغا آنجاق مادی-طبیعی اولانین عایید ائدیلمهسی، معنوی عالمین اونا داخیل ائدیلمهمهسی ایدئیالاری اوستون اولموشدو. اورتا عصرده و سونراکی دؤورلرده شرق و آذربایجان فلسفهسینده وارلیغی «ضروری و مومکون وارلیق» کیمی ایکی حیصهیه بؤلموش، «ضروری وارلیغا» بوتون گئرچکلیگین و «مومکون وارلیغین» سببی و ایلکین سوبستانسیونال اساسی کیمی باخمیشلار. دکارت وارلیغا موناسیبتده «فیکیرلشیرم، دئمهلی، مؤوجودام» تئزیسی ایله چیخیش ائتمیش، لایبنیتس ایسه وارلیغی «معنوی سوبستانسییانین گئرچکلیگىنین اینعیکاسی» کیمی معنالاندیرمیشدير. کانتا گؤره وارلیق «بیزیم آنلاییشیمیزین و موحاکیمهلریمیزین علاقهلرینین ان اهميتلى واسطهسیديرر». هئگئلده ایسه «وارلیق- موطلق ایدئیانین، روحون اؤزو-اؤزوندن یوکسلمهسی پروسئسی»، اوبیئکتیو ایدهآل گئرچکليکدير. ...
وارليغين اساس فورمالارى و اونلارين قارشيليقلى تاثيرىنين ديالئکتيکاسى
دونیا گوندهلیک رئاللیق کیمی و تجروبهدن قيراق (ترانسئندئنتال) دونیا کیمی، اینسانین قارشیسیندا بوتؤو بیر حاديثه، عمومی وحدت، اؤزونه چوخسايلی موختلیف شئیلری، پروسئسلری، اینسان فردلرینین وضعیتلرینی، طبیعت حادیثهلرینی و س. داخیل ائدهرک دورور. بو، بیزیم آدلاندیردیغیمیز ان عومومی وارلیقدير. همین سونسوز، چوخسايلی شئیلرین آراسیندا ان عمومی علاقهلری حیاتا کئچیرن اساس کومپونئنت(ترکيب حيصهسى) رولوندا تکجه چیخیش ائدیر. اونون کؤمگی اولمادان یوخاریدا دئدیکلریمیز غئيرى مومکوندور. باشقا سؤزله دئسک، دونیا چوخسايلى تکجه شئیلرله، حاديثهلرله، پروسئسلرله دولودور. اونلار دا اؤز آرالاریندا قارشیلیقلی علاقهدهديرلر. بو، تکجه ماهیتلرین دونیاسیدير. بورایا آداملاری، حیوانلاری، بیتکیلری، فیزیکی پروسئسلری و س. عایید ائتمک اولار. لاکین ان عمومیدن و تکجهدن چیخیش ائتسک، اوندا اینسان شعورو اوچون چتینلیکلر مؤوجود اولاجاقدير. داها دقیق دئسک، بو چئشيتلى دونیادا ایستیقامت (اورییئنتیر) گؤتورمک مومکون اولمایاجاقدير. بونونلا یاناشی، بو رنگارنگلیکده ائله تکجهلر ده واردیر کی، بیر–بیریندن فرقلنهرک، عینی زاماندا عمومی جهتلره (بعضن حتی ماهیت باخیمیندان) مالیک اولورلار. بو ایسه داها عمومی و بوتؤو عمومیلشدیرمگه، بیرلشدیرمگه ایمکان وئریر. اونا گؤره ده بونو چوخ واخت خصوصی کیمی ایفاده ائدیرلر.
گؤروندوگو کیمی، وارلیغین فورمالاری بیر– بیریله سیخ صورتده قارشيليقلى علاقهدهدير. وارلیغین همین کاتئقورییالاری حاقيندا بیر آز اطرافلی دانیشساق گؤرریک کی، ان عمومی– رئال شئیلرین اوبیئکتیو صورتده مؤوجود اولان عمومیلیگی اونلارین خاصهلرینین، علامتلرینین و جهتلرینین وحدتینده ایفاده اولونور. تکجه (و یا آیریجا) دئدیکده، طبیعتدهکی و جمعیتدهکی شئیلر، واقیعهلر، پروسئسلر، حاديثهلر نظرده توتولور. معین عمومیلیکله بیرلشمیش اولان باشقا، داها عمومی بیر قروپا نیسبتن گؤتورولن بوتؤو بیر قروپ شئیلر، حاديثهلر ده تکجه کیمی چیخیش ائده بیلر. ان عمومی و تکجه کاتئقورییالاری ایله یاناشی اولاراق علم خصوصی آنلاییشینی دا یاراتمیشدير کی، بو دا تکجه ایله ان عمومی آراسیندا سانکی باغلاییجی بیر حالقادیر. خصوصی، تکجهیه نیسبتن، ان عمومیدير، ان عمومییه نیسبتن ایسه تکجهدير. مثلاً، بوغدا تکجهدير، تاخیل خصوصیدير، بیتکی ان عمومیدير. خصوصی اولماق اعتباریله تاخیل بوغدایا نيسبتن ان عمومیدير و بیتکییه نيسبتن تکجهدير.
ان عمومی و اونون تکجهیه موناسیبتی موختلیف فلسفی جریانلار طرفیندن موختلیف صورتده ایضاح اولونور. اوبیئکتیو ایدئالیزم ان عمومينی موطلقلشدیریب دئییر: ان عمومی تکجهدن قاباقدير و اونو یارادیر. مثلاً، هئگئل یازیردی: «ان عمومی، تکجهنین اساسی و زمینیدير، کؤکو و سوبستانسییاسیدير». هئگئله گؤره، عمومیتله مئیوه و عمومیتله مینئرال تکجه مئیوهلردن و مینئرالاردان آسيلی اولمایاراق و اونلاردان قاباق مؤوجوددور.
بعضی فیلوسوفلار ایسه، بونون عکسینه اولاراق، ان عمومينین اوبیئکتیولیگینی اینکار ائدیر و یالنیز تکجهنین رئال مؤوجود اولدوغونو قبول ائدیردیلر. ان عمومی دوشونن اینسانین فعالیت نتیجهسی کیمی گؤتورولور. مثلاً، C.Lokk یازیردی: «عمومی و اونیوئرسال شئیلرین گئرچک مؤوجودلوغونا داخیل دئییلدير، بونو ذکا اؤزو ایشلتمک اوچون ایختیراع ائدیب یاراتمیشدير و بو آنجاق ایشارهلره، سؤزلره و یا ایدئیالارا عاییددیر». ان عمومی حقیقتده مؤوجود اولمایانی و هئچ بیر زامان باش وئرمهینی ایفاده ائدیر. بو نؤقطهیی نظری فئنومئنالیستلر و پوزیتیویستلر ایرلی سوروردولر.
ایستر اوبیئکتیو ایدئالیزم، ایسترسه ده فئنومئنالیزم و پوزیتیویزم ان عمومينی تکجهدن مئتافیزیکجهسینه آییریر کی، بو دا یا ان عمومینین یارادیجیلیق گوجو و قودرتی حاقيندا میستیک بیر تصووره، یا دا ان عمومينی (او جوملهدن طبیعت و جمعیتین قانونااویغونلوقلارینی دا) اینسان شعورونون یارادیجیلیق نتیجهسی کیمی گؤتورن سوبیئکتیو ایدئالیزم باخیشینا گتیریب چیخاریر.
دیالئکتیک تعلیملر ایسه ایستر تکجهنین، ایسترسه ده ان عمومىنین اوبیئکتیولیگینی قبول ائتمگه اساسلانیر، هم ده اونلار رئال صورتده آنجاق بیر– بیریله قیریلماز علاقهده مؤوجوددور.
کونکرئت مثاللارلا یوخاریدا دانیشدیغیمیز کاتئقورییالاری بیر ده بئله موعینلشديرره بیلریک. ان عمومی بوتؤولوکده دونیادیر، یعنی کوسموس، طبیعت، اینسان و اونون فعالیتینین نتیجهلریدير؛ تکجه– آیریجا گؤتورولموش اینسان، حئیوان، بیتکیديرر؛ خصوصی حیوانلارین، بیتکیلرین، سوسیال صینیفلرین و آداملار قروپونون موختلیف نومایندهلریدير.
یوخاریدا دئدیکلریمیزی نظره آلماقلا اینسانین وارلیق فورمالارینی آشاغیداکی کیمی گؤسترمک اولار.
– مادی حاديثهلرین، شئیلرین، پروسئسلرین وارلیغی. بونلاری دا، اؤز نؤوبهسینده، موختلیف رنگارنگلیگی ایله طبیعی وارلیغا و اینسانین یاراتدیغی مادی وارلیغا بؤلمک اولار.
– اینسانین مادی وارلیغی نین راحت تحلیلی اوچون اینسانین طبیعتین بیر حیصهسی کیمی جیسمانی مؤوجودلوغونا و اینسانین دوشونن وارلیق کيمی، عینی زاماندا سوسیال-تاریخی وارلیق کیمی، ایکی حیصهیه بؤلمک اولار.
– معنوی وارلیق ایسه فردلشمیش معنویلیک ایله عمومبشری معنویلیگی اؤزونده بیرلشدیریر.
بیزیم ایندی تحلیله جلب ائتدیگیمیز وارلیق نؤوعلریندن باشقا سوسیال وارلیق، یاخود جمعیتین وارلیغی نؤوعلری ده واردیر کی، بونا دا بیز جمعیت حاقيندا تعليمی تحلیل ائدرکن یئنیدن قاییداجاغیق.
طبیعی وارلیغی ایضاح ائتمگه کئچمزدن اول قئید ائتملیيیک کی، وارلیغین بیرینجی و واجیب فورماسی اولان طبیعی وارلیق حاقيندا اولان اینسان بیلیگی اینسانین پراکتیکی و عقلی فعالیتینین بوتون تجروبهسینه، مدنی بشریتین بوتون مؤوجودلوغو دؤورونده تطبیقی و نظری علملرین توپلانمیش، عمومىلشدیریلمیش چوخسايلى فاکتلارینا و آرقومئنتلرینه اساسلانیر. بوتون الده ائدیلن نتیجهلر ایسه معاصر علم طرفیندن تصدیق ائدیلیر. طبیعی (طبیعت) وارلیق ماددیلشمیش، داها دقیق دئسک، طبیعتین گؤرونن، حيس ائدیلن، توخونولان، و س. وضعیتیدير کی، بو دا اینساندان اول مؤوجود اولموش، ایندی مؤوجوددور و گلهجکده ده مؤوجود اولاجاقدير. بو وارلیق فورماسىنين ان سجیهوی خصوصیتی اونون اوبیئکتیولیگی و باشقا وارلیق فورمالارینا نيسبتن بیرینجیلیگیديرر. طبیعتین اوبیئکتیولیگی و ایلکینلیگی (بیرینجیلیگی) کاراکتئری اونونلا ثبوت اولونور کی، طبیعت اینسانین تظاهروندن میلیاردلارلا ایل اؤنجه یارانیب، مؤوجود اولموشدور. دئمهلی، اونون مؤوجودلوغو اینسان شعورونون مؤوجود اولوب– اولماماسیندان آسيلی دئییلدير. بوندان علاوه، معلوم اولدوغو کیمی، اینسانین اؤزو معین اینکیشاف مرحلهلرینده اونون اؤزونون محصولودور. طبیعی وارلیغین اهميتلى کئیفیتلرینین ثبوتو کیمی اونو دا گؤستره بیلریک کی، مین ایللر بوندان اول اولدوغو کیمی، اینسان ایندی ده اونون مؤوجودلوغونون اساس پارامئترلری ایله یئنه ده طبیعتدن، طبیعت حاديثهلریندن آسيلى اولاراق قالماقدادیر. بونونلا یاناشی، طبیعتین اوبیئکتیولیگی و بیرینجیلیگی بیر داها او فاکتلارلا ثبوت اولونور کی، اینسانین عقلی و فیزیکی وضعیتی طبیعی شرایطدن آسيلىدير. اگر طبیعتده او قدر اهميتلى اولمایان دگیشیکلیکلر باش وئررسه، مثلاً، یئرده اورتا تئمپئراتورون بیر نئچه درجه آشاغی سالینماسی، هاوادا اوکسیگئنین آزالدیلماسی بیردن– بیره ۱۰۰ میلیونلارلا آدامین یاشاماسینی چتینلشدیرر. یاخود داها گوجلو طبیعی کاتالیکلیزملر باش وئررسه، مثلاً، پلانئتیمیزین ایری کومئتا و یا دیگر کوسمیک جیسیملرله توققوشماسی بوتون بشریتین وارلیغینی گوجلو تهلوکه آلتینا قویا بیلر. نهایت، طبیعی، داها دقیق دئسک، کوسمیک وارلیغین باشقا بیر کئیفیتی حاقيندا دانیشماماق غئيرى مومکوندور. معلوم اولدوغو کیمی، بشریت اؤزونون مؤوجودلوغو پروسئسینده آددیم– آددیم، اؤزو ده دهشتتلی درجهده چتینلیکلرله طبیعی عالمین سیرلرینه ییهلنه بیلمیشدير. بو گون ده، یعنی ۲۱-جی عصرین اوللرینده اینسانی احاطه ائدن دونیانین سبب– نتیجه (علت معلول) علاقهلرینی ایضاح ائدن قانونلارین کشف ائدیلمهسینه، اینسان عقلینین یاراتدیغی موکمل آلت و جیهازلارین الده ائدیلمهسینه باخمایاراق یئنه ده دونیا سیررلرله دولو اولاراق قالماقدادیر. اینسان اینتئلئکتینین هله ده قاورایاجاغی پروبلئملرین سایی– حسابی، دئمک اولار کی، یوخدور. دئمهلی، اؤزونون بیرینجیلیگی و اوبیئکتیولیگینه گؤره و یاخود اونیوئرسوم بوتؤولوکده اینسان اینتئلئکتی، فیکری طرفیندن تام شکیلده قاورانیلا بیلمهیهجکدير.
اینسانین یاراتدیغی، بعضن ده «ایکینجی طبیعت» آدلاندیردیغی مادی وارلیغا گلدیکده ایسه آداملار طرفیندن گوندهلیک حیاتیمیزدا یارادیلمیش پرئدمئت– شئیلر دونیاسیندان باشقا بیر شئی دئییلدير.
«ایکینجی طبیعت»، یاخود «ایکینجی وارلیق» آداملارین فردی و خصوصی طلباتلارینی اؤدهمگه خیدمت ائدن شئیلر دونیاسی، پرئدمئت– معيشت و ايستحصالدير. قریبه گؤرونسه ده دئمهلیيیک کی، بو شئیلر، یعنی وارلیق بیر دفعه اینسانلار طرفیندن یارادیلیر، سونرالار ایسه اینساندان آسيلى اولمایاراق اؤز مؤوجودلوغونو داوام ائتدیریر. بو ایسه مین ایللر دئمکدير. مثلاً، امک آلتلری، حرکت واسطهلری آیری– آیری آداملارین معیشتده ایشلتدیگی شئیلره نيسبتن داها تئز دگیشیلیر و تکمیللشیر.
بیرینجی و ایکینجی طبیعت آراسینداکی قارشیلیقلی موناسیبتلرده حلائدیجی رول بیرینجییه مخصوصدور، چونکی اونون ایشتیراکی اولمادان «ایکینجی طبیعتین» یارادیلماسی، هم ده مؤوجودلوغو غئيرى مومکوندور. بونونلا یاناشی، سون یوز ایلده داها چوخ دقتی جلب ائدن بو اولوب کی، «ایکینجی طبیعت» بیرینجینی لوکال داغیتماق قابیلیتینی الده ائتمیشدير و معاصر دؤورده اؤزونو «ائکولوژی بحران» کیمی تقدیم ائتمکدهدير. بو ایسه اینسانین سوسیال جهتدن نظارتسیز و نتیجهسینی دوشونمهدن حیاتا کئچیردیگی عمللرینین و فعالیتینین قانونااويغون یئکونو حساب اولونا بیلر. البته «ایکینجی طبیعت» کوسمیک اؤلچوده نظرده توتولان بیرینجی طبیعتی قطعؔين داغیدا بیلمز. لاکین پلانئتیمیز سوییهسینده مؤوجود اولان وارلیغا محوائدیجی تأثیر گؤستره بیلر.
فیکریمیزی عموميلشدیریب یئکون وورساق دئیه بیلریک کی، بیرینجی طبیعت ابدیدير. اونسوز دونیانین مؤوجودلوغونو تصوور ائتمک اولماز. بو سیستئمده اینسان کئچیجی حاديثهدير. اینسانین اؤز مؤوجودلوغونو تامین ائتمکدن اؤترو یاراتدیغی، اساسیندا بیرینجی طبیعت دوردوغو «ایکینجی طبیعت» آیری– آیری آداملارا موناسیبتده ابدی حساب اولونسا دا، کوسمیک زامان باخیمیندان موقتی ساییلیر و تامامیله اینسانین مکان– زامان وارلیغیندان آسيلى اولور.
بیزی احاطه ائدن عالمده ان خیردا «ائلئمئنتار» (اساس، ساده و باشلانغيج) حيصهجیکلردن باشلایاراق نهنگ پلانئتلره و اولدوز سیستئملرینهدک هر شئی، دگیشیر. جانلی اورقانیزملرده دایم ماددهلر موبادیلهسی عمله گلیر، همین اورقانیزملر اونلاری احاطه ائدن موحیطین تأثیرینه جاواب وئریرلر. یئر اؤز اوخو اطرافیندا فیرلانیر و گونشین اطرافیندا حرکت ائدیر. گونش و اونون اطرافیندا حرکت ائدن بوتون پلانئتلرله بیرلیکده کایناتدا حرکت ائدیر. هر بیر جیسیمده اونو تشکیل ائدن آتوملار دایم حرکتدهدير. دئمهلی، حرکت وارلیغین (ماتئرییانین) تصادفی وضعيتى اولماییب، اونون آیریلماز، ان عمومی، ابدى خاصهسیدير، اونون مؤوجودلوق اوصولودور، اونون آتریبوتودور. شئیلرین مؤوجودلوغو اونلارین محض اؤزلرینه خاص اولان حرکتینین نتیجهسیديرر. گونش سیستئمی محض اونا گؤره اؤزونه مخصوس مادی اوبیئکتدير کی، اونو تشکیل ائدن بوتون پلانئتلر اونلارین هر بیرینه خاص اولان معین بیر حرکته مالیکدير
حرکتسیز ماتئرییا یوخدور و اولا دا بیلمز. ماتئرییا حرکتدن آیریلمازدیر. باشقا سؤزله دئسک، حرکت ماتئرییانین ابدى فورماسیدير. حرکت دئدیکده جیسیملرین آنجاق مکانجا، مئخانیکی یئردگیشمهسینی دئییل، عمومیتله، هر جور دییشیکلیگی نظرده توتور.
دیالئکتیک فلسفهده ۵ بئش حرکت فورماسیندان سؤز گئدیر. بونلاردان بیرینجیسی، مئخانیکی حرکت فورماسیدير، جیسیملرین بیر– بیرینه نيسبتن مکانجا یئردگیشمهسیدير. ایکینجیسی، فیزیکا طرفیندن اؤیرهنيلن ائلئکتروماقنیت پروسئسلری، او جوملهدن هابئله ایشیق حاديثهلری کیمی حرکت فورمالاری قروپودور، قارشیلیقلی جاذیبه تأثیرلریدير، آتوم داخیلینده و نووه داخیلینده اولان پروسئسلرین و حيصهجیکلرین چئوریلمهسیدير. اوچونجوسو، کیميیوی حرکت فورماسیدير (کیميیوی پروسئسلردیر). دؤردونجوسو، بیولوژی حرکت فورماسیدير (عضوی حیاتدير). بئشینجیسی، اجتماعی حرکت فورماسیدير (اجتماعی پروسئسلردیر، بشر جمعيیتینین تاریخیدير).
ماتئرییانین وارلیق فورمالاریندان اولان مکان و زامانین اؤزونهمخصوص یئری واردیر.
بیز هر هانسی بیر اوبیئکتی گؤتورسک، او، همیشه بو و یا باشقا اؤلچویه مالیکدير، او، یا اوزوندور، یا قیسا، یا ائنلیدير، یا ائنسیز، یا اوجادیر، یا آلچاق. اوزونلوق، ائن و هوندورلوک اؤلچوسو اولمایان، بو و یا باشقا حجمه مالیک اولمایان بیر شئی مؤوجود دئییلدير. بیزی احاطه ائدن عالمدهکی شئیلرین هر بیری باشقا شئیلر ایچریسیندهدير، بو و یا باشقا یئردهير– بعضیلرینه یاخیندير، بعضیلرینه اوزاقدير؛ بعضیلریندن ساغادیر؛ بعضیلریندن سولادیر؛ بعضیلریندن یوکسکدير؛ بعضیلریندن آشاغیدادیر و س. جیسیملر اؤلچویه مالیکدير، بو و یا باشقا بیر یئردهديرر، بیر– بیرینه نيسبتن بو و یا باشقا بیر جور یئرلشمیشديرر، بو و یا باشقا بیر خاریجی فورمایا مالیکدير– بونلارین هامیسی بئله بیر فاکتی ایفاده ائدیر کی، جیسیملر مکان داخیلینده مؤوجوددور. بئلهلیکله، مکان– حرکتده اولان ماتئرییانین مؤوجودلوغونون اوبیئکتیو رئال فورماسیدير. مکان آنلاییشی شئیلرین یاناشی مؤوجودلوغونو و بیر– بیریندن آرالی اولماسینی، اونلارین اؤلچوسونو، اونلارین بیر– بیرینه نيسبتن یئرلشمهسینی ایفاده ائدیر. مادی پروسئسلر نهینکی مکانجا موختلیف یئرلرده، هابئله بیری دیگریندن تئز و یا گئج باش وئریر. پروسئسلر بیر– بیریندن یالنیز نه زامان باشلانماسی ایله دئییل، هابئله نه قدر داوام ائتمهسیله ده فرقلنیر. مادی پروسئسلرین معین آردیجیللیقلا (بیری دیگریندن تئز و یا گئج) باش وئرمهسی، پروسئسلرین سورهکلیک اعتباریله فرقلنمهسی و بیر– بیریندن فرقلی فازالارا و یا مرحلهلره مالیک اولماسی، – بوتون بونلار او فاکتی ایفاده ائدیر کی، جیسیملر زامان داخیلینده مؤوجوددور. بئلهلیکله، زامان– حرکتده اولان ماتئرییانین مؤوجودلوغونون رئال فورماسیدير. مادی پروسئسلرین باشوئرمه آردیجیللیغی، اونلارین موختلیف مرحلهلرینین آرالیلیغی، اونلارین سورهکلیگی، اونلارین اینکیشافی ماتئرییانین همین مؤوجودلوق فورماسیندا ایفاده اولونور. تصادفی دئییلديرر کی، کؤهنه درسلیکلرده گؤستریلیر: «دونیادا حرکتده اولان ماتئرییادان باشقا هئچ بیر شئی یوخدور و حرکتده اولان ماتئرییا آنجاق مکان و زامان داخیلینده حرکت ائده بیلر». مکان و زامان بیر سیرا عمومی خاصهلره مالیک اولسالار دا، بونونلا برابر هم ده بیر– بیریندن خئيلی فرقلیدير. عمومی جهت، بیرینجیسی، بودور کی، اونلار اوبیئکتیودیر، شعوردان خاریجده و اوندان آسيلى اولمایاراق مؤوجوددور. ایکینجیسی، ماتئرییا ابدى مؤوجود اولدوغونا گؤره، مکان و زامان دا ابديدير. اونلار همیشه اولموشلار، واردیر و اولاجاقدير، چونکو ماتئرییا باشقا جور دئییل، آنجاق مکان و زامان حدودسوز و سونسوزدور. مکان و زامانین فرقیندن دانیشساق، F.Engelsin قئید ائتدیگی کیمی، مکان داخیلینده اولماق– «بیرینین او بیری ایله یاناشی یئرلشمهسی فورماسیندا» مؤوجود اولماق دئمکدير، حالبوکی زامان داخیلینده اولماق– «بیرینی او بیریندن» سونرا «آردیجیللیغی فورماسیندا» مؤوجود اولماق دئمکدیر. مکانین چوخ اؤلچوسو وار، زامانین بیر اؤلچوسو وار. زامان گئری دؤنمز، زامان بو جهتدن ده مکاندان ماهیتجه فرقلنیر.
زامان اولدوقجا گئنیش حجمه مالیک اولان کاتئقورییادیر و چوخلو- چوخلو تطبیقی آسپئکتلره مالیکدير. اونا گؤره ده زامانی خاراکتئریزه ائتمکدن اؤتری بیر سیرا آنلاییشلار ایرلی سورولموشدور کی، اونلار دا اؤز نؤوبهسینده اونون موختلیف آسپئکتلرینی ایضاح ائدیرلر. بو سیویلیزاسییا و قلوباللاشما پروبلئملرینی نظردن کئچیریلرکن داها چوخ نظره آلینمالیدير.
فیزیکی (اوبیئکتی)، سوسیال، سوبیئکتیو، بیولوژی، میفولوژی (میفیک)، ساکرال (دينه عايد قدسى)، «اوخ»، خطی، نیسبی، دونیا و س. زامان نؤوعلری واردیر.
بو آنلاییشلار ایچریسینده ایتیب باتماماقدان اؤتری اونلاری بیر آز اطرافلی صورتده نظردن کئچیرک.
۱ فیزیکی و یاخود ائمپیریک زامان. فلسفهده فیزیکی زامان اوبیئکتیو زامان کیمی قبول ائدیلمیشدير. او فیزیکی عالمده باش وئرن پروسئسلری قئید ائتمک اوچون نظرده توتولموشدور. لاکین بو او قدرده آسان و ساده دئییلدير. پروسئسلری قئیده آلماقدان اؤتری ائفئمئر زامان واحيدی گؤتورولموشدور. ائفئمئر ثانیه ۱۹۲۰-جی ایلین (صيفير)۰ یانواریندا ساعت ۱۲-ده معین ائدیلمیش تروپیک ایلین ۹۷۴۷،۳۱۵۵۶۹۲۵/ ۱ حیصهسینه برابردیر. ائفئمئر زامان- جاری زامانا برابردیر. سما جیسیملرینی واخت تنلیینین دگیشیلمهسیندن آسيلى اولمایاراق او اؤز برابرلیگینی ساخلاییر. میکرودونیانین اؤیرنیلمهسی واختی زامان کسیگینی داها دقیق موعینلشدیرمگه ضرورت یارانمیشديرر. نتیجهده آتوم ثانیهسی یاراندی.
بئینالخالق زامان بوروسو ۲۰-جی ایلده فرانسادا یارانمیشدير. بورو دقیق واختین معینلشدیریلمهسی، قورونماسی و یاییلماسی ایله مشغول اولموشدور. ۲۰-جی عصرده فیزیکادا یارانمیش گؤرونمهمیش ایرهلیش زامان آنلاییشینی چوخ اؤلچولو مکانین و نیسبی زامانین کوردیناتلاریندان بیری کیمی علمی دؤورییهیه ساحهيه گتیریلمیشدير.
۲ بیزیم چوخ واخت ایستیفاده ائتدیگیمیز زامانین آدی عمومدونیا (واختی) یئر کورهسىنين اؤز اوخو اطرافیندا فیرلانماسی ایله علاقهدهار معینلشدیریلمیشدير و اونا گؤره ده غئيرى-برابردیر. بو باشلانغیج مئریديانین (گوناورتا يئر کورهسىنين ايکى قطبوندا کئچيب استوانى کسن فرضى خط ) اورتا گونش واختیدير. باشلانغیج مئریديران قرینویچ اوبسئرواتورییاسىنين مئريديانی قبول ائدیلیر.
۳ سوبیئکتیو زامان. اینسانلارین درک ائتمهسیله علاقهداردیر و پئرسئپتوال، ائلهجه ده کونسئپتوال زامانا بؤلونور.
۴. هر بیر جانلی اورقانیزمین بیولوژی زامانی فیزیکی زاماندان فرقلنیر. اگر اینسانین داخيلى زامانی فیزیکی زامانا نيسبتن لنگ حرکت ائدیرسه، او داها چوخ ایش گؤره بیلیر، آز یورولور و اوبیئکتیو زامان مؤوقعیندن گئج قوجالیر. عکسینه ده مومکوندور. فیزیکی زاماندان فرقلى اولاراق بیولوژی زامان یالنیز بیر ایستیقامتده حرکت ائدیر و اونا گؤره ده آنیزاتروپدور . آنایزوتروپ اولدوغونا گؤره بیولوژی زامان زامان آخینی دیگر ایستیقامتده اولان دیگر عقللی وارلیقلارلا اونسیته گیره بیلمیریک.
۵ سوسیال زامان. کوللئکتیو پئرسئپتوال زامان اولوب سوسیال حیاتین پروسئسسواللیغینین درک ائدیلمهسیدير. اینسانین مؤوجودلوغونون اؤلچوسو حاقيندا تصوورلری ایفاده ائدن سوسیال زامانین برقرار اولماسی اونا گتیریب چیخارمیشديرر کی، «عادی» زامان صوبحدن غوروبا قدر موعینلشدیرمک ضرورتینی دوغورموشدور. سونرا طبیعی سیکلله باغلی اولان تقویم ایدئیاسی میدانا چیخمیشدير. بو چوبانلاردا آی سیستئمی، اکینچیلرده ایسه گونش سیستئمینین قبول ائدیلمهسینه گتیریب چیخارمیشديرر. قدیم یونانیستاندا سو ساعتلارینین (کلئپسیدری) ایختیراعسی زامان حاقيندا تصوورلرده طبیعتدهکی سیکللره نیسبتده آوتوختون اولماسی ایدئیاسینا گتیریب چیخارمیشدير. بو ایسه آقرار(فلاحت) پراکتیکانین ماترييارکال دؤوروندن شهر سیویلیزاسییاسىنين پاترييارکال دؤورونه کئچیدی شرطلندیرمیش و بیر معنالی اولاراق آنایزتروپ خطی دومینانتا اوستونلوک وئرمیشدير.
سوسیال زامان داها مورکب سیکللرین یارانماسینا، (مثلاً ۶۰ ایلین و «بیزیم حرکت دؤوروموز» (دیامئد)) گتیریب چیخارمیشدير. بو ایسه «دونیانین یارانماسیندان بو گونه»، «رومانین یارانماسیندان بو گونه، خریستوسون دوغوم گونوندن» و س. تاریخی حسابلانمالارین اساسینی قویموشدور.
اورتا عصر مدنیتینده بیزیم باشا دوشدوگوموز، زامان آنلاییشی اولمامیشدير. او زامان آکسیولوژی نؤقطهیی نظردن غئيرى برابر اهمیتلی موقتی زامان ییغیمی کیمی اؤزونو گؤسترمیشدير. آنجاق ۱۷-جی-۱۸-جی عصرلرده اؤلوم کیمی موقتیلیک آنلاییشلاری مئیدانا چیخمیشديرر. ۲۰-جی عصرین ۲-جی یاریسیندا زامان اینکیشاف ائدن سیستئملرین پارامئتری کیمی قبول ائدیلمیشدير. سوسیال زامانین حجمی حاديثهلر بوللوغو درجهسیندن آسيلى اولور.
۶ میفولوژی زامان. بو ایلک پرئدمئتلر، ایلک املر و ایلک یارادیجیلیق زامانیدير بو آرخئتیپیک اوبرازلارین و لاکین روحانی قووهلرین منبعیدير کی، همین منبعلر طبیعتده قویولموش قایدالاری قورويوب ساخلاییر. او سیموولیک حاديثهلرین آردیجیللیغینی عکس ائتدیریر. همین حاديثهلر فیزیکی زاماندا یا یوخدور، یاخوددا باشقا جور، باشقا قایدادا اؤزلرینی گؤستریرلر.
A.F.Losev «آنتیک تاریخ فلسفهسی» آدلی کیتابیندا میفولوژی زامانین گئنیش خاراکتئریستیکاسینی وئرمیشدير. بورادا سیویلیزاسییا پروسئسلری اوچون اهميتلى حساب ائتدیگیمیز میفولوژی زامانین بعضی خوصوصیتلرینی A.F.Losevin شرحینده گؤسترسک یئرینه دوشر.
۱) شئیلرله آیریلمازلیق، حتی اونلارا تابعچیلیک، چونکی زامان اؤزوده عمومىلشدیریلمیش آنلاییشدير، دئمهلی او دا جانلی وارلیقدير.
۶)میفولوژی زامان هر شئیین هر شئیده اولماسينى نظرده توتور.
۸) زامان آخینیندا سبب و نتیجهنین (علت و معلول) آیریلمازلیغی؛ چونکی میفولوگییادا زامان آخینین اؤزو اؤزولوگونده بؤلونمز بوتؤولوکدور، او اؤزو اوچون هم سبب، هم ده مقصددیر.
۹) شخصیت حيصهسی قطعيؔن یوخدور یاخود دا داها دقیق دئسک، اونون بوتؤوونو هئچ بیر ایسپئسیفیکلیگیه مالیک اولمایان فرقلنن بیر حیصهسی کیمی باشا دوشولمهسی.
میفولوژی زامان یارادیجیلیق میفلرینده عکس اولونان ساکرال زامانا، حاديثهلرین ساکرال زامان پروسسئسی ساییلان پروفان زامانا بؤلونور. بو زامانلا همچینین یوخو گؤرمه زامانی علاقهداردیر. میفولوژی زامان کئچمیشه «قیزیل عصره» و یاخود دا كاوس عصرینه اوز توتور. میفولوژی زامانا دایمی اولاراق سیکلیک زامان قاییتمالی اولور، چونکی بورادا گئرییا دئقراداسییا ایدئیاسی حؤکم سورور. «باشلانغیج» ایدئیاسیندان کؤکلو صورتده فرقلنیر.
سیکلین تامین ائدیلمهسی اوچون کورئکسییانی (دوزهليش) حیاتا کئچیرمک لازیمدير، داها دقیق دئسک، معین ایشلری گؤرمک، دونیانی چیخیش نقطهسینه قایتارماق لازیمدير.
مثلاً، گئتمکده اولان و ائلهجه ده گلمکده اولان ایللرین قوووشوغو گرگین ساکرال مقامدير کی، بو دا دونیانین سونو تهلوکهسی و کاوسون باشلانماسی حدهلری ایله سجیهلنیر. ساکرال زامان تهلوکهنی سووشدورماقدان اؤتری، داها دقیق دئسک موقتی زامان بوشلوغونو آرادان قالدیرماقدان اؤتری دونیانین دیرچلیشی و یاخود یئنیدن یارادیلماسی کیمی ماگیک ریتوالی یئرینه یئتیرمک لازیمدير. دئمهلی، یارادیجیلیق آکتینی یئنیدن تکرار ائتمک ضروریدير. بو، معنادا ریتوال میلاد گونونون باشلانماسی و یئنی ایلین بایرام ائدیلمهسی ایله باشا چاتمالیدير. تقویم بایراملارینین ساکرال گونلری کوسمولوژی رئکونستروکسییانی (يئنيدن قورمانى) گؤستریر و میفین کئچمیش زامانلا ایندیکی یارادیلیش میف دؤورو ایله و یاخود عیسىنين حیاتی ایله علاقهنین یارادیلماسینا شرایط یارادیر
بو جور ساکرال زامان قایداسىنين ریتمیکلیگینین پوزولماسی وارلیغین سونو علامتی کیمی اؤزونو گؤستریر. اونا گؤره ده زامانا نظارت کاهینلرین و یاخود دین خادیملرینین اهميتلى فونکسییاسی اولموشدور.
۷) «اوخ» زامانی ایدئیالار ساحهسینده و اونلارین اینستیتوسیونال اساسلاریندا باش وئرن پروسئسدير کی، بو دا بیزیم ائرادان اول ۸۰۰-۲۰۰ –جی ایللر آراسیندا باش وئرمیشدير. بو دؤور بیر سیرا سیویلیزاسییالاری او جوملهدن قدیم ایسرايیل، قدیم یونانیستان، زردوشت ایرانی، چین، هیندیستان و سايرهنی احاطه ائدیر. تاریخده کسکین چئوریلیشلر باش وئرمیشدير. یئنی تیپلی اینسانلار پئیدا اولموشدور. چینده، کونفوتسی، لاوتوزی یاشامیش، ایراندا زردوشت اؤز تعلیمینی یایمیش، فیلیسطینده ایلییا، ایسییا، ایئرمییا کیمی پیغمبرلر فعالیت گؤسترمیش، یونانیستاندا هئراکلیت، سوکرات، آریستوتئل کیمی فیلوسوفلار فلسفهنی اینکیشاف ائتدیرمیشلر. بو حاديثهلر تقریباً عینی زاماندا بیر-بیریندن آسيلى اولمایاراق باش وئرمیشديرر. K.Yaspers بو زامانی «اوخ» دؤورو آدلاندیرمیشدير. بو اوخو اینسانی اینسان ائدن یئرده آختارماق لازیمدير. همین دؤورده بیزیم بو گونده ایشلتدیگیمیز اساس کاتئقورییالار ایشلنیب حاضيرلانمیشدير. بو گونده اینسانلارین حیاتینی معین ائدن دونیا دینلرینین اساسی قویولموشدور. بوتون ایستیقامتلرده اونیوئرساللیغا کئچید باش وئرمیشدير.
بو دؤوره قدر دونیادان کنار قایدالاردان باشقا «دونیا» کیمی تصوور ائدیلیردی. بو روحلار و اؤلولرین ساکین اولدوغو دونیاسی کیمی یئردهکی حیاتین داوامی کیمی باشا دوشولوردو. بو دونیا میفولوژی زامانلا سیخ علاقهده اولموشدو. میفولوژی زاماندا کئچمیش، ایندی و گلهجک آراسیندا علاقه چوخ ضعیف ایفاده اولونموشدور. «اوخ دؤورونون» یارانمیش سیویلیزاسییالاریندا دونیا و غئيرى-دونیا قایدالارینین دقیق آیریلماسی یوکسک ترانسئندئنت، معنوی و یاخود مئتا فیزیک قایدادا بو و غئيرى رئاللیقلاری حدودلاریندان کناردا یئرلشن نه وارسا اونون فورموله ائدیلمهسی ایله موشایعت اولونموشدور.
«اوخ دؤورونده» نه اولموشدورسا، خصوصیله، بابیلیستان، مصر، هیندیستان و چینین ایلک سیویلیزاسییالارا «مورگو ووران»، هله ده تام شکیلده آییلمایان (یاسپئرس) کیمی قبول ائدیلیر. دونیا تاریخی ایستروکتور و واحيدلیک الده ائتمیشدير.
۸. «اوخ دؤورو» ایله علاقهدار باش وئرن اینقیلاب خطی زامانین تظاهرونه گتیریب چیخارمیشدير. غرب سیویلیزاسییاسی خطی زامانی ایودئیا İude سیویلیزاسییاسیندا، ایسرایيلین «عهدی-عتیقیندن» گؤتورموشدور. زامانین خطی حسابی آرخایک و آقرار سیویلیزاسییالارا خاص اولان سیکليیک زامانا نیسبتده ایرهلییه دوغرو بؤیوک بیر چئوریلیش حساب اولونور.
خطی زامان ۵-جی عصرده باش نقطهده ایکییه بؤلودو. اللهین تجؔسومو دئنی مالیی Deni Malıy خریستیان خرونولوگییاسىنين اساسینی قویموشدور. زامانین حسابی هم موثبت، هم ده منفی علامتله میلاد گونوندن باشلاندی. هر شئی، هر بیر حاديثه عیسایا قدر و عیسادان سونرا کیمی وئریلیردی. بو بو پرینسیپجه اولدوقجا واجیب ایدی. عیسادان سونرا یاشایانلارین طالعی اساسلى صورتده دگیشدی. اونلاردا خلاص اوچون شانس مئیدانا گلدی. عیسایا قدرکی بوتپرستلردن فرقلى اولاراق (اونلاردا خلاص اولونماغا هئچ بیر شانس اولمامیشدير) خریستیانلارین کئچمیش و گلهجک حاقيندا تصوورلری موکمل بیر وضعیته دوشدو. لاکین خریستیان خرونولوگییاسی اوچون نظرده توتولموش خطی زامان دونیوی حیاتدا دا گئنیش یاییلماغا باشلاندی. خطی تاریخین یارانماسینا ایمکان یاراندی. حاديثهلرین خطی اینکیشافینین اؤیرنیلمهسی و موشاهیده اولونماسی ایمکانلاری آرتدی. دؤولته و سیویلیزاسییایا اینکیشاف ائدن سیستئملر و پروقنوزلاشدیریلمیش حاديثهلر کیمی باخیلماغا ایمکان الده ائدیلدی.
قئید ائتمک لازیمديرر کی، طبیعی وارلیق چرچیوهسینده اونیکال و ایسپئسیفیکلیگینه گؤره اینسان وارلیغینی آییرماق لازیمدير. اینسان بوتؤو، تام کیمی، فیزیکی، طبیعی و معنویلیگین وحدتینی ایفاده ائدیر. هم ده طبیعیلیک اینسانین مؤوجودلوغونون ایلکین شرطی حساب اولونور. لاکین اینسانین داخيلى معنوی– پسیخولوژی ایستروکتورو تاملیغی ایله نورمال فعاللیغا مالیک اولمازسا او، موکمل دئییلدير و ائله بیر واخت گله بیلر کی، او، حتی طبیعی وارلیق اولماقدان «چیخا بیلر». هئچ بیر باشقا شئی یاخود طبیعی وارلیغین جیسیملری بئله خصوصیتلره مالیک دئییلدير.
اینسانا دیگر خصوصیتلر ده خاصدير. معلوم اولدوغو کیمی، ساغلام، نورمال فعالیت گؤسترن بدن عقلی فعالیتین، ساغلام روحون ضروری شرطیدير. بو بارهده خالق آراسیندا بئله دئییرلر: «ساغلام بدهنده ساغلام دا روح اولار». لاکین روح اؤزو ده اینسان بدنینین فعالیتینه پوزیتیو تأثیر گؤستره بیلر. بونون اوچون تاریخدن ایستهنیلن قدر نومونه گتیرمک اولار.
اینسانین بیر خصوصیتی ده بیرینجی و ایکینجی طبیعتین ایسپئسیفیک جهتلرینین علاقهلندیریلمهسی ایله تظاهر ائدیر. بیرینجی طبیعتله هر شئی آیدیندير، ایکینجی طبیعتله علاقهدار اوندا فیکیرلر و ائموسییالار یارانیر کی، نتیجهده اینسان آیریجا فیکیرلشه بیلن بیر وارلیق کیمی چیخیش ائدیر. بوتون بونلارلا یاناشی، اینسان وارلیغینین فردیلشمیش معنوی وارلیغی ایله عمومبشری معنوی وارلیق فورمالارینی خاطیرلاماق یئرینه دوشردی. معنویلیک آنلاییشی آلتیندا اونون بوتون ماهیتی احاطه ائدیلمهسی ده، اینسانین فعالیتینده شعورلولوق و تحت الشعورلولوق، معنویات، بدیعی یارادیجیلیق، بیلیک و س. کونکرئت سیمووللاردا مادیلشیر. فردیلشمیش معنوی وارلیق، هر شئیدن اول، فردین شعورو، یاخود تحت الشعور ائلئمئنتلری ده داخیل ائدن درک ائدیلمیش فعالیتدير. بئله معنوی وارلیق فورماسی مؤوجوددور و اونو قیسا شکیلده اولسا دا سجیهلندیرمک واجیبديرر. فردی اینسان شعوروهر شئیدن اول، باش وئرن پروسئسلره اولان رئاکسییا کیمی باشا دوشولمهلیدير. شعورون داشییجیسی اینسان اولدوغوندان کونکرئت شعور حاديثهسی آیری– آیری آداملارین حیات و اؤلومو ایله یارانیر و یوخ اولور. شعورون فعالیتی بدنسیز، فردین بئیین فعالیتی و عصب سیستئمی اولمادان مومکون دئییلسه ده، اونو بوتونلوکده یوخاریداکیلارا عایید ائتمک اولماز. شعورون فراقمئنتلری، شوبههسیز اینسان بئینینین معین ساحهلرینده فورمالاشیر. لاکین اونلار دايمی «قئیدیات یئرینه» مالیک اولمور، هر شئیدن اول اونلار مکانسیزدیر، شعورون فعالیتی پروسئسینده یارانان فیکیرلر ایسه ایدهآل قوروملار، یاخود دا فردیلشمیش معنوی وارلیقدير. شعورون ضروری و ترکیب ائلئمئنتی کیمی تحت الشعور ، یاخود دا درک ائدیلمیش شعور چیخیش ائدیر. شعورون فورمالاشماسینی ساده فورمادا آشاغیداکی کیمی تصوور ائتمک اولار:
- ١)حاديثهلری و پروسئسلری آنلاماق و درک ائتمک جهدی؛
- ٢) آنلامانین (درک ائدیلمهسی پروسئسىنين) اؤزو
- ۳) نهایت، بو پروسئسین باشا چاتماسی و فیکیر یاخود ایدئیالار نؤوعونده نتیجهنین آلینماسی؛ تحت الشعور بو پروسئسده ایکینجی مرحلهده ایشتیراک ائدیر.
فردیلشمیش معنوی وارلیق معین درجهده (او قدر اهمیتلی اولماسا دا) ان عمومی وارلیغین تکامولو ایله علاقهدهاردیر. بو، وارلیغین نیسبی موستقیل فورماسیدير. عمومیتله، او مؤوجوددور و اؤزونو بیلدیریر. دیگر فورمادا اولان عومومبشری معنوی وارلیق، اؤز نؤوبهسینده، نيسبتن موستقیل وارلیق اولسا دا، فردی اینسان شعورو اولمادان مؤوجود اولا بیلمز. اونا گؤره ده بو وارلیق فورمالارینی وحدتده گؤتوروب نظردن کئچیريلمهلىدير.
عمومبشری معنوی وارلیغین پرئدمئت– شئی تظاهورو رولوندا ادبیات، اینجهصنعت اثرلری، ايستحصال– تئکنیکی پرئدمئتلر، اخلاقی پرینسیپلر، اجتماعی حیاتین دؤولت و سیاسی قورولوشو حاقيندا ایدئیالار و س. چیخیش ائدیر. معنوی وارلیغین بو فورماسی پراکتیکی اولاراق ابدىدير، حقیقیدير، اینسان نسلینین مؤوجودلوغو ایله دئتئرمینه (تعيين) ائدیلمیشدير.
فردیلشمیش معنوی وارلیق و عمومبشری وارلیق صونعی شکیلده یارادیلمیش اولسا دا، اونلارسیز بشریتین مؤوجودلوغو غئيرمومکوندور.
Intro image "Socrates" av DIMSFIKAS är licensierad under CC BY-SA 3.0.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Socrates_by_Leonidas_Drosis,_Athens_-_Academy_of_Athens.JPG