اسگی الیفبایا چئویرن: محمدرضا الاردبیلی
(بو مقاله فلسفی دیل اؤرنهیی کیمی تریبوندا درج اولونور)
موختلیف فلسفه مکتبلری و جریانلارینین کاتئقورییا آپاراتی سیستئمینده وارلیق کاتئقورییاسی مرکز یئری توتور. وارلیق سؤزو موختلیف دونیا دیللرینده تخمیناً «وار اولماق»، «مؤوجود اولماق»، «اوزه چیخماق»، «رئاللیق» معنالارینی وئریر. معاصر فلسفه ادبیاتیندا وارلیق آنلاییشی ایکی معنادا:
۱) دار معنادا شعوردان آسيلى اولمادان مؤوجود اولان اوبیئکتیو رئاللیق؛
۲) گئنیش معنادا ماتئرییا ، شعور، ایدئیالار، حيسلر، اینسانلارین فانتازییالاری کیمی ایشلهدیلیر.
وارلیغین آنلاشیلماسینی پلاتون چوخ گئنیشلندیرمیشدير. او، فلسفه تاریخینده ایلک دفعه گؤسترمیشدير کی، یالنیز ماددی شئیلر دئییل، هم ده ايدئآل اولانلار وارلیغا مالیکدیرلر.
اورتا عصرلرین خریستیان فلسفهسینده تانرينين وارلیغیندان عبارت اولان «حقیقی» وارلیق «غئيرحقیقی» وارلیغا قارشی قویولور و گؤستریلیر کی، بوتون غئير حقیقی وارلیقلاری الله یاراتمیشدير. بورادا وارلیق یارادانین و یارادیلانین وارلیغی اولماقلا ایکی نؤوعه آیریلیر.
وارلیغین موختلیف فورمالاری ایچریسیندن بو فورمالاردان ان عمومی و آچیقآشکار اوزه چخان ایسپئسیفیک مؤوجودلوق اصوللارینا مالیک اولانلارینی سئچیب آییرماغا ایمکان وئریر. اونلاردان بیرینجی قروپونا جانلی و جانسيز وارلیقلارین ایسپئسیفیکلیگی؛ ایکینجی قروپونا جانلىلار ایچریسینده اؤزونهمخصوص یئر توتان، شعورا، دوشونجهیه مالیک اولان، ايدئآل اوبرازلارلا ایش گؤرن، یعنی آبستراکت دوشونن اینسانین وارلیغی داخیلدير. وارلیغین عمومی منظرهسینی یارادارکن اؤزونهمخصوص پیرامیدا عمله گلیر، اونون اساسیندا جانسیز طبیعت، اونون اوزرینده جانلی طبیعت و اوندان یوخاریدا ایسه روحون، جانلی و جانسیز طبیعتین وحدتیندن عبارت اولان اینسان دورور. جانسيز طبیعتین شئی و پروسئسلرینین وارلیغی بوتون طبیعی و صونعی عالمدير، هابئله طبیعتین بوتون حاللاری و حاديثهلریدير (اولدوزلار، پلانئتلر، تورپاق، سو و س.). جانلى طبیعتین وارلیغی ایسه اؤزونده ایکی سوییهنی احتیوا ائدیر. بیرینجی سوییه جانلى، لاکین روحو، شعورو اولمایان، اطراف موحیطله ماددهلر موبادیلهسینی حیاتا کئچیرن، چوخالماق قابیلیتینه مالیک اولان بوتون بیوسفئرادان، فلورا و فاونادان عبارتدير. ایکینجی سوییه ایسه کونکرئت آداملارین وارلیغیندا، سوسیال وارلیقدان و ايدئآل وارلیقدان عبارت اولان اینسان و اونون شعورونون وارلیغیندان عبارتدير.
وارلیق آنلاییشینین کونکرئتلشدیریلمهسی ایسه ایلک نؤوبهده ماتئرییا کاتئقورییاسی واسطهسیله یئرینه یئتیریلیر. ماتئرییا آنلاییشینی فلسفهیه پلاتون گتیرمیشدير. اونون فیکرینجه، ماتئرییا ایستهنیلن هندهسی فیقور فورماسی آلان فورماسیز، غئيرمعین مکاندان عبارتدير.
ماتئرییا اینسانا اؤز دویغولاری ایله بللی اولان، دویغولاریمیزدان آسيلى اولمایاراق مؤوجود اولان و دویغولاریمیزلا عکس اولونان، صورتی آلینان، شکلی آلینان، اینعیکاس ائدیلن اوبیئکتیو رئاللیغی گؤسترمک اوچون فلسفی بیر کاتئقورییادیر.
ماتئرییانین مؤوجودلوق فورمالاریندان اساساً حرکت، مکان و زامانی گؤسترمک اولار. حرکت ماتئرییانین آتریبوتو، اونون مؤوجودلوق اوصولو اولماقلا عمومیتله دگیشیکلیک دئمکدير.
F.Engels «طبیعتین دیالئکتیکاسی» اثرینده حرکتین بئش اساس فورماسینی بیربیریندن فرقلندیریر: (مئخانیکی، فیزیکی، کیمیوی، ییلوژی، سوسیال)
مئخانیکی حرکته مکانجا یئردگیشمهنی، کوتلهلرین حرکتینی؛
فیزیکی حرکته ائلئکتروماقنئتیزم، ایستیلیک، سس و س.
کیمیوی حرکته ماددهلرین آتوم و مولئکوللارینین چئوریلمهسینی؛
بیولوژی حرکته – جانلیزولالی، ماددهلر موبادیلهسینی؛
سوسیال حرکته جمعیتده باش وئرن دگیشیکلیکلری.
مکان ماتئرییانین ایستروکتورونو، اوزونلوغونو، یاناشی مؤوجود اولماسینی، معین سیرایا دوزولمهسینی و او ماتئرییانین وارلیق فورماسیدير. زامان ایسه ماددی اوبیئکتلرین مؤوجود اولماسىنين، سورکلیلیگینی، حاللارین و وضعیتلرین دگیشیلمک آردیجیللیغینی ایفاده ائدهرک ماتئرییانین آتریبوتو، وارلیغینین فورماسی کیمی چیخیش ائدیر.
وارليق و اونون فلسفى ماهيتى
عادی شعوردا اؤز اهمیتینه گؤره بیر– بیرینه یاخین اولان «اولماق»، «مؤوجود اولماق» تئرمینلری بیر سینونیم کیمی قبول ائدیلمیشدیر. فلسفهده «اولماق»، «وارلیق» تئرمینلری تکجه مؤوجودلوغو ایفاده ائتمک اوچون دئییل، مؤوجودلوغا ضمانت وئرن کیمی ده ایشلهدیلیر. اونا گؤره ده «وارلیق» سؤزو فلسفهده خصوصی معنا کسب ائدیر. اصلینه قالاندا دونیا فلسفی فیکرینده وارلیق نهدیر؟– سوالینا جاوابلاردا یئکدیللیک یوخدور. بو دا تصادفی دئییلدير. چونکی وارلیغین ماهیتی حاديثه (پديده فنومن) فورماسیندا چیخیش ائدیر کی، اینسان اونو درک ائتدیکجه اؤزونون یئنی– یئنی کئیفیتلرینی آشکار ائدیر. عمومیتله: وارلیق– فلسفی کاتئقورییا اولوب، شعوردان آسيلى اولمایاراق اوبیئکتیو رئاللیغین– کوسموس، طبیعت، اینسانین مؤوجودلوغودور. همین معنانی آنلاماق اوچون وارلیغین فلسفی پروبلئمینین تاریخینه نظر یئتیرمک لازیمدير. اصلینده فلسفهده وارلیق تئرمینینی ایلک دفعه آنتیک دؤورون تانینمیش فیلوسوفلاریندان بیری پارمئنید (میلاددان اول ۵– ۴جو عصرلر) ایشلتمیشدير. پارمئنید بیر رئال پروبلئمین ایفادهسی و حلی اوچون همین تئرمینی ایرلی سورموشدور. چونکی پارمئنیدین یاشادیغی دؤورده اینسانلاردا عنعنوی اولیمپ تانريلارينا اینام آزالماغا باشلامیشدير. میفولوگییایا داها چوخ اویدورما کیمی یاناشیردیلار. بونونلا دا اساس رئاللیغی عنعنه و آللاهلار اولان دونیانین اساسی و نورمالاری لاخلامیش اولدو. دونیا، کاینات آرتیق اعتبارلی و مؤحکم اولماغینی ایتیرمیشدير. هر شئی فورماسیز و غئير– ثابت اولموشدو. اینسان حیاتی دایاقلارینی ایتیرمیشدير. معاصیر ایسپان فیلوسوفو اورتئقا قاسئتین سؤزلری ایله دئسک، حیاتی دایاقلارینی، عنعنهنی، آللهلارا اینامی ایتیرمیش اینسانلارین هیجان و قورخوسو دهشتلی ایدی. چتین وضعیتدن چیخیش یولو تاپمایان اینسان شعورونون درینلیکلرینده اومیدسیزلیک و شوبهه توخوملاری جوجرمگه باشلامیشدير. اینسانا یئنی قوهلره اینام لازیم ایدی. یئنی، اومیدوئریجی بیر شئیین آختاریشینا ضرورت یارانمیشدير. فلسفه پارمئنیدین تیمثالیندا اینسانین مؤوجودلوغو اوچون یارانمیش تهلوکهدن چیخیش یولونو تاپمیشدير. ائله بیر ایدئیا ایرلی سورولمهلی ایدی کی، اینسانلارین ناراحات روحونو ساکیتلشديرمهلی، اللهلارین حاکمیتی یئرینه عقلین، فیکرین حاکمیتینی برقرار ائتمهلى ايدى. پارمئنید اینسانلاری کاوسدان خلاص ائده بیلهجک، موستقیل فیکری ایرلی سوردو. موطلق فیکیر دونیانین ثابتلیگینی تامین ائدهرک، آداملاردا اینام یارادیردی. قایدالارین حؤکم سورجگی ضرورتینی ایرلی سوروردو. پارمئنید ضرورتی ابدى، محو ائدیلمهين ایلاهی، حقیقت، طالع آدلانديریردی. اونا گؤره دونیادا هئچ نه قفیلدن، تصادفدن دگیشه بیلمز. گوندوز همیشه گئجهنین یئرینه گلیر، گونش بیردن– بیره یوخ اولمور، بوتون اینسانلار بیردن– بیره بیر گونه محو اولمور. باشقا سؤزله دئسک، پارمئنید شئیلرین آرخاسیندا بو دونیانین مؤوجودلوغونون قارانتی رولوندا چیخیش ائدن پرئدمئت– حيسی دونیانین مؤوجودلوغونو ایرلی سوردو. فیلوسوف اؤزو همین دونیانی ایلاهی آدلانديریردی. بو ایسه او دئمک ایدی کی، آداملاردا کؤهنه دونیانین داغیلماسی ایله علاقهدار مئیدانا چیخان اومیدسیزلیک اوچون اساس یوخدور.
پارمئنید فلسفهیه وارلیق آنلاییشی و پروبلئمینی گتیرمیشدير. تئرمین اؤزو یونانلارین عادی سؤزوندن گؤتورولسه ده، اونون مضمونو گوندهلیک ایشلهنن «اولماق» فعلینی ایفاده ائتمیردی. اولماق– مؤوجود اولماق آنلاییشیندان داها گئنیش ایدی. دئمهلی، وارلیق پروبلئمی دؤورون سوال و طلباتینا فلسفهنین اؤزونه مخصوص جاوابی کیمی مئیدانا چیخمیشدير.
پارمئنید وارلیغی آشاغیداکی کیمی سجییهلنديریردی: وارلیق حيسی شئیلر دونیاسىنين آرخاسیندا اولان فیکیردیر. او، واحيددیر، دگیشمزدیر، موطلقدير، داخیلینده سوبیئکت و اوبیئکت بؤلونمزدیر، او، موکمللیگین مومکون بوتؤولوگودور (تاملیغیدير). همین موکمللیک ایچریسینده حقیقت، خئیرخاهلیق، ریفاه، ایشیق بیرینجی یئردهدير. وارلیغی حقیقی مؤوجود اولان کیمی معین ائدهرک پارمئنید قئید ائدیردی کی، او یارانمامیش، محوائدیلمزدیر، واحيددیر، حرکتسیزدیر، زاماندا سونسوزدور. اونون هئچ نهیه احتیاجی یوخدور، حيسی کئیفیتلردن محرومدور، اونا گؤره ده اونا یالنیز فیکیرله، عقیلله نایل اولماق اولار. فلسفی تفککوره يییهلنمهمیش اینسانلارا وارلیغین نه اولدوغونو باشا سالماقدان اؤترو پارمئنید اونون آشاغیداکی شرحینی وئریر. وارلیق مکان حدودلاری اولمایان شار، سفئرا، دایرهدير. وارلیغی دایره– سفئرا ایله موقایيسه ائدن فیلوسوف آنتیک دؤورده معلوم اولان بعضی اینانجلاردان ایستیفاده ائتمیشدير. همین اینانجا گؤره، دایره– سفئرا دیگر هندهسی فیقورلار ایچریسینده ان گؤزل و ان موکمل فورمادیر. وارلیغی فیکیر کيمی تصدیق ائدرکن او، سوبیئکتیو اینسان فیکرینی دئییل، لوقوس، کوسمیک عقل کیمی وئریردی. کوسمیک عقل واسطهسیله دونیانین مضمونو اینسان اوچون آیدین اولوردو. باشقا سؤزله دئسک، وارلیغین حقیقتینی اینسان آچمیر، عکسینه وارلیغین حقیقتی اینسانا بیلاواسیطه معلوم اولور. بورادا دا پارمئنید اینسان تفککورونون معین شرحینی وئریر. عقیلله بیلاواسیطه کونتاکتدا بیلیک الده ائدیلیر. بو بیلیک وارلیق اؤزودور. اونا گؤره ده آیری– آیری آداملارین ایستیفاده ائتدیگی منطیقی ثبوتلار پروسئسی نه بونلارین اؤزلرینین تفککور پروسئسی اوچون، نه ده بیلیگین حقیقیلیگینین قیمتلندیریلمهسی اوچون حلائدیجی اهمیته مالیک اولمور. اینسان عقلینین قودرتی اوچون منطیقی ثبوتلارین رولونو شیشیرتمک اولماز. چونکی هر بیر منطیقی فعالیتدن یوکسکده دوران وارلیق– فیکیر کیمی منبع واردیر. تصادفی دئییلدير کی، پارمئنید اؤز مولاحيظهلرینده منطیقی ثبوتلار قورماغا مجبور اولارکن قئید ائدیردی کی، اونون دانیشدیغی سؤز اؤزونون دئییل، ایلاهییه مخصوصدور. وارلیغین حقیقتی ایسه رئفلئکسییانین و اینسان عقلینین منطیقی عملیاتلارینین کؤمکی اولمادان آشکارلانیر. اینسان عالی قودرتلی ضرورت قارشیسیندا، حقیقت قارشیسیندا اطاعته چاغیریلیردی. بو سیتواسییادا هر جور غرور و مغرورلوق یئرسیز ایدی، پارمئنیدین وارلیق اینتويسییاسی اینسانا هر جور حدودلاردان کناردا اولان ایلاهیدن آسيلىلیغی تلقین ائدیردی و عینی زاماندا اونا سوبیئکتیو اؤزباشینالیقدان، ائلهجه ده هر جور تصادوفلردن مدافعه ائدیلهجگی حيسینی آشیلاییردی.
قئید ائتمک لازیمدير کی، هله آنتیک دؤورده پارمئنیدین وارلیق اینتیوسییاسی بیر سیرا فیلوسوفلار طرفیندن جدی شکیلده تنقید ائدیلیردی. چونکی اونلارین اکثریتی اینسانین رولونون قیمتلندیریلمهسىنين عليهینه چیخیردیلار. پارمئنیده قارشی چیخیش ائدن فیلوسوفلار ایچریسینده کینیکلر، سوکرات و سوفیستلر خصوصی قئید ائدیلمهلیدير. سوفیستلر (مثلن، پروتاقور– میلاددان اول ۴– ۵جى عصرلر) فیلوسوفلوق آکسئنتینی وارلیغین آشکار ائدیلدیگی یئر کیمی وارلیقدان اینسانا کئچیرمگه جهد ائدیردیلر. اونلارا گؤره اینسان بوتون شئیلرین اؤلچوسودور و او، مؤوجودلوغون ایستاتوسونو معین ائدیر. اینسان وارلیغین اؤلچوسودور، اونا گؤره ده هم حیاتدا، هم ده فلسفهده اونو مرکزه قویماق لازیمدير. سوکرات دا (میلاددان اول ۵جی عصر) پارمئنیدین وارلیق تلیمینی قبول ائتممیشدير. چونکی اونون فیکرینجه، همین تلیم فیلوسوفلارین ایلاهی وارلیق نمایندهسی ایستاتوسونو ایفرات درجهده شیشیردیر و سوبیئکتیو عقلین، فیکرین رولونو آشاغی سالیر. سوکرات اؤزو حقیقتین واسطهچیلیک رولونو قبول ائتمیر و حقیقت ایله عقل آراسیندا حد قویوردو کی، همین حدوددا اینسان عقلی اؤز نورمالاری، منطیقی آرقومئنتلشديرمه قایدالاری ایله نظره چارپیردی. اگر سوفیستلر، عمومیتله، اینسان آوتونومییاسینی مدافعه ائدیردیلرسه، سوکرات اینسان عقلینین آوتونومییاسینی ایرلی سوروردو. او، عالی رئاللیق کیمی وارلیغی دئییل، عموم اهميتلى شعورو، فردیلیگی اعلان ائدیردی.
کینیکلر (میلاددان اول۴– ۵جى عصرلر) آداملارا اجتماعی حیاتین نورما و قایدالارینی رد ائدیب، بوتون ایشلرده و فیکیرلرده یالنیز اؤزلرینه آرخالانماغی مصلحت گؤروردولر. حيسى شئیلر آرخاسیندا حقیقی وارلیغین مؤوجودلوغونو قبول ائتمهين کینیکلر اینسانی ترانسئندئنت اولانلا راضیلیق اساسیندا یاشاماقدان آزاد ائدیردیلر. بو ایسه خئییرخاهلیغا، حقیقته، ریفاها لاقئیدلیگی دوغوروردو. کینیزم فلسفهسىنين اساسینی قویان آنتیسفئن اؤزو غئير قانونی– ائولهنمهدن (بیج) دوغولموش اولدوغوندان پاتریارخال علاقهلردن تجرید اولونموش و رئال حیاتدا آرخاسیز تنها قالمیش اینسان تجروبهسینی ایفاده ائدیردی. کینیکلر اؤزلرینی «دونیا وطنداشی» اعلان ائدهرک وطن آنلاییشی و حيسلرینی رد ائدیردیلر. (بو آنلاییش ایسه اصلینده دوغمالیق و یاخینلیق روحو آشیلاماقلا یاناشی، روحدا دایاق اولور، دونیادا تک اولمادیغینی هر بیر کسه حيس ائتدیریر).
تصادفی دئییلدير کی، «کوسموپولیت» تئرمینی اونلارین کشفی اولموشدور. کینیکلرین دیگر نمایندهسی دیوگئن اینسان مؤوجودلوغونون دایاقسیزلیغینی ثبوت ائدهرک اؤز حیات طرزینی یونان اوچون لعنت کیمی قبول ائدیلن فورمادا قورموشدو. «ایجماعسیز، ائوسیز، وطنسیز» آدلی بو حیات طرزی دیوگئنین آدی ایله تاریخه دوشموشدور.
کلاسسیک یونان فلسفهسیندن سونرا هم خریستیان، هم ده سونراکی آوروپا فلسفهسینده ده وارلیق پروبلئمینه موختلیف باخیشلار مؤوجود اولموشدور. ۲۰جی عصرین ان گؤرکملی فیلوسوفلاریندان بیری اولان M.Haydegger حیاتینین ۴۰ ایلینی وارلیق پروبلئمینین تدقیقینه حصر ائتمیشدير. او، قئید ائتمیشدير کی، وارلیق مسئلهسی و اونون پارمئنید طرفیندن حلی غرب دونیاسىنين طالعینی قاباقجادان حل ائتمیشدير کی، بو دا آنتیک فیلوسوفون پوئتیک فیکیرلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدير. ماراقلیدیر، گؤرهسن بو فیکیرلری سؤیلهین M.Haydegger نهیی نظرده توتوردو؟
او، گؤرونن دونیانین آرخاسیندا گؤزل ریفاهین، ایشیغین، خئییرخاهلیغین هارمونیک شکیلده برقرار اولدوغو گؤرونمز دونیانین مؤوجودلوغونو تصوورلرده جانلاندیرماغا چالیشیردی.
غرب دونیاسی بو تصوورلری قبول ائتدی و ترانسئندئنت حقیقی وارلیق ایدئیاسىنين اینکیشافینی داوام ائتدیردی. آنجاق حقیقی وارلیق مؤوجوددورسا، او زامان رئال– حیاتی وارلیق اؤزلوگونده حقیقیلییه مالیکدیر. اونا گؤره ده آوروپا عالمی اوزون عصرلر عرضینده دیگر وارلیغا فیکیرله چاتماق اوچون اصوللار ایشلهییب حاضرلادی. اونو اؤیرهنديريب، اونون حيسى اوبرازلار و تصوورلر اولمایان کایناتدا (مکاندا) ایشلهمک قابیلیتینی اینکیشاف ائتدیردی. آوروپا مدنیتی فیکرین همین قابیلیتینی تصوورئدیلمز یوکسکلیکلره قالدیردی. دیگر طرفدن، اگر حقیقی وارلیق مؤوجوددورسا، دئمهلی حیاتدا (یئردهکی) وارلیق غئير حقیقیدير. اونون دوزلدیلمگه، تکمیللشدیریلمگه احتیاجی وار. یالنیز تکمیللشديرمه سایهسینده همین وارلیق حقیقی، موکمل وارلیغا یاخینلاشا بیلر. تصادفی دئییلدير کی، غرب تاریخینده زنگین اولان موختلیف سوسیال اوتوپییالار حقیقی وارلیغین گؤرونمز، ایسپئسیفیک ایستیقامتلنمهلریندن باشقا بیر شئی دئییلدير.
غرب آداملارینین رئال دونیادا یالان اوزرینده غلبه چالماق آرزوسو تاریخاً ایکی یوللا رئاللاشدیریلمیشدير. بیرینجیسی، یئردهکی دونیایا پراکتیکی فعالیت تأثیری ایله اونون یئنیدن قورولماسینا ایستیقامتلنمیشدير. فعالیت خاریجی پرئدمئت ایستیقامتی داشیمیشدير، دینده مراسیملر، دؤولت قوروجولوغو، اقتصادی حیات اوصولو و س. بو یول قیام و اینقیلاب دىر کی، غئير– حقیقینین داغیدیلماسینا خیدمت ائدیر. اونون خارابالیقلاری اوزرینده قورولان دونیا حقیقی دونیا، عمومی برابرلیک، آزادلیق، قارداشلیق دونیاسیدير. آنتیک دؤورده همین یولو کینیکلر مدافعه ائدیردیلر. اونلار اؤزلرینی وارلیغین مؤوجود نورما و دگرلرینه قارشی قویوردولار. همین دگرلره اونلارا یاد اولان شئیلر کیمی باخیردیلار. ائله بورادان دا اونلارین داورانیشلارینین غريبلیکلری مئیدانا چیخیردی. مثلاً، نورمال آداملار ائولرده یاشادیغی حالدا، دیوگئن چللکده یاشاییردی، آیاقیالین گزیر، ائله بیل آداملارین آجیغینا یویونموردو. گؤزل، قیمتلی شئیلره و پرئدمئتلره پیس باخان کینیکلر اونلاری داغیتماغا چالیشیردیلار. قیمتلی خالچالار اوزرینده چیرکلی آیاقلاری ایله گزیر، بیللور اشیالاری قیریر، ایتلر اوچون نظرده توتولموش قاب – قاجاقدا یئمگه اوستونلوک وئریردیلر. اونلار کینیکلره اوخشاماق ایستهین نیهیلیستلری قیزیشديران عمل، حرکت فیلوسوفلاری ایدی. اصلینده نیهیلیستلر خاریجن اونلارا بنزهمگه چالیشسالار دا، عمل و حرکتلرینین معنا و مضمونونو آنلامیردیلار (روس ادبیاتیندا میخلار اوزرینده یاتان راخماتوو سایاغی).
ایکینجی یول، خاریجی عالمین دگیشدیریلمهسی دئییل، اؤزونون روحی– معنوی داخيلى تجروبهسىنين دگيشدیریلمهسی یولودور. وارلیغین غئير– حقیقیلیگی پروبلئمی قالسا دا او، خاریجی عالمدن داخيلى عالمه کئچیریلیر. بو یولو توتان اینسانلار دؤولت قورولوشونو، جمعیتین اقتصادی حیاتینی دئییل، اؤزلرینی دگيشمگه جهد ائدیرلر. خریستیانلیقدا بو یول مقدس مونارخلار طرفیندن ایشلنمیش، مقدسلرین حیات طرزینده تصویر اولونموش، سئرگئی رودونوژکینین و دیگر آغساققاللارین عمللرینده نوماییش ائتدیریلمیشدير. تصادفی دئییلدير کی، بیر سیرا آوروپا اؤلکهلرینده، ائلهجه ده ۱۹۱۷– جی ایل اینقیلابی عرفهسینده روس موتفکیرلری، ضیالیلار و خالق غئير– حقیقی وارلیقلا موباریزه ده ایکینجی یولو توتماغا چالیشیردیلار.
دئمهلی، بیرینجیسی، پارمئنید سوبیئکتیو فانتازییایا آرخالاناراق وارلیق پروبلئمینی اویدورمامیش، کشف ائتمهمیشدير. همین پروبلئم رئال حیاتی (ائکزیستئنسیال) کؤکلره مالیک اولموشدور و جمعیتین معین سورغو و طلبلرینی عکس ائتدیرمیشدير. پارمئنید یالنیز همین پروبلئمی فلسفی دیلله فورموله ائتمیش و فلسفی مئتود و اصوللارلا اونون حلینی تاپماغا چالیشمیشدير. ایکینجیسی، وارلیق حاقيندا سوال و اونا فیلوسوفلار طرفیندن وئریلن جاواب معین درجهده غرب دونياسىنين دونیاگؤروشونو و دگرلر مئخانیزمینی قاباقجادان معينلشدیرمیشدير. اوچونجوسو، پارمئنیدین تصوور ائتدیگی وارلیغی (مطلق ریفاه، خئییرخاهلیق و س.) خریستیان اللهی ایله عئینیلشديرمک اولماز. پارمئنید شخصی اللهی تانیمیر و اونا شخصی موناسیبتی بیلمیر. وارلیق شخصسیز ترانسئندئنت رئاللیقدير. او، موطلقدير. همین موطلقه آنتیک دؤورون یونانی «سن» شخص اوزلیگینین کؤمگی ایله مراجعت ائده بیلمزدی. آنتیک دؤورون یونانی پارمئنید وارلیغی ایله اونسیته گیرمگه چالیشمیر. اونون اوچون کیفایتدير کی، موطلق فیکیر اولان وارلیق اینسانین مؤوجودلوغونون قارانتیدير. دؤردونجوسو، پارمئنید طرفیندن وارلیق پروبلئمینین حلی مئتافیزیکا تعلیمی، داها دقیق دئسک، نه اینساندان، نه ده بشریتدن آسيلى اولمایان، تکجه مادی دئییل، معنوی وارلیق حاقيندا اینسانلارین دانیشماسینا، طبیعی ماهیتلرینین، نهایت، بوتون جانلىلارین سون ايدئآل سببلرینی آختارماغا ایمکانلار آچمیشدير. موطلق روح، الله، روحی ماهیتلر و مونادالار حاقیندا تعلیم غرب دونیاسىنين بیر سیرا موتفکیرلرینین چوخسايلى اثرلرینین مضمونونو تشکیل ائتمیشدير. و همین تعليمى بیر سیرا عالیملر مئتافیزیک تعلیملر سیراسینا داخیل ائتمگی مصلحت گؤرموشلر.
یئنی دؤورده وارلیق پروبلئمینه موناسیبت خيلی دگيشير. مثلن، فرانسیز متفکری رئنئ دئکارت وارلیغین دوالیست تراکتووکاسینین اساسینی قویموشدور. مؤوجود اولان هر نه وارسا، اونلارین هامیسیندان اول، حقیقیلیگی دوشونن «منى» گؤرور، اونون اؤز فعالیتینی درک ائتمهسینه اساسلانیردی. اونا گؤره ده الله ایدئیا و ماتئرییادان سونرا اوچونجو سوبستانسییادیر. دئکارتین فیکرینجه، اینسان اؤز قلبینده ابدى و هرطرفلى کامیللیگین ایدئیاسینی، یعنی اللهین وارلیغینی اؤزو یاراتمیشدير. عینی زاماندا دئکارت اؤزونون مئتافیزیک سیستئمینده ایکی موستقیل سوبستانسییا– مادی و روحی سوبستانسییالار اولماسینی قبول ائدیردی سوبستانسییا دئدیکده او، «دیگر شئیین مؤوجودلوغوندان آسيلى اولمایاراق مؤوجود اولان شئیی» باشا دوشوردو. اونا گؤره ده بورادان بئله نتیجه چیخیر کی، او، طبیعتین ماتئرییانین بیرینجی اولدوغونو، اونون روحدان، شعوردان تؤرهمهدیگینی قبول ائدیر. او، عینی زاماندا بئله قبول ائدیر کی، روح دا شعور دا بیرینجیدير، طبیعتدن ماتئرییادان تؤرمه دئییلدير. هم ده او، بئله فرض ائدیر کی، مادی سوبستانسییانین آتریبوتو (آیریلماز خاصهسی) اؤلچودور، روحی سوبستانسییانین آتریبوتو ایسه تفکوردور. وارلیغین ماهیتینی سوبیئکتیو ایدئالیزم مؤقعلریندن ایضاح ائدن فیلوسوفلاردان بیری اینگیلیس فیلوسوفو جورج بئرکلی (۱۶۸۵– ۱۷۵۳) اولموشدور. بئرکلییه گؤره، شئیلر طبیعت حاديثهلری، یالنیز دویغولار توپلانتیسیندان عبارتدير. («ایدئیا کوللئکسییالاریدير»)، چونکی آنلاییشلارلا یاناشی اولاراق دویغولاری او، «ایدئیا» آدلانديریردی. او، دویغولاری و قاوراییشلاری موطلقلشدیریر، بونلاری اوبیئکتیو عالمدن آییریردی. اونون فیکرینجه، یالنیز او سوبیئکت مؤوجوددور، بوتون دونیا، او جوملهدن ده یئرده قالان بوتون آداملار ایسه آنجاق اونون شخصی، سوبیئکتیو دویغولاری، قاوراییشلاریدير.
وارلیق پروبلئمینی دیالئکتیک ماتئریالیزم مؤوقعیندن شرح ائدنلر مارکسیزم فلسفهسىنين بانیلری کارل مارکس (۱۸۱۸– ۱۸۸۳) و فریدریخ انگئلس (۱۸۲۰– ۱۸۹۵) اولموشدور.
وارلیق تعلیمینی ماتئریالیست مؤقعدن ایشلهییب حاضرلایان اینگیلیس و فرانسیز ماتئریالیست فیلوسوفلارینا اساسلاناراق، مارکس و انگئلس وارلیق آنلاییشینی سونسوز مکان و زاماندا مؤوجود اولان، شعوردان آسيلى اولمایان ماتئرییا کیمی باشا دوشموشلر. وارلیغین ابدیليگینی اعلان ائدن مارکسیزم، عینی زاماندا، کونکرئت حاديثه و شئیلرین یارانماسی و سونو اولماسینی اعتراف ائدیر. وارلیق ماتئرییاسیز مؤوجود دئییلدير، اونلار ابدىدير و عینی زاماندا مؤوجود اولورلار. غئير وارلیق وارلیغین یوخ اولماسی دئییل، اونون بیر فورمادان باشقا فورمایا کئچمهسیدير. مارکسیزم بانیلری اؤز سلفلریندن فرقلى اولاراق وارلیغین بیر نئچه سوییهسینی قئید ائتمیشلر. خصوصیله بونلارا طبیعی وارلیق و اجتماعی وارلیق عایید ائدیلیر. اجتماعی وارلیق دئدیکده آداملارین مادی و معنوی فعالیتینین مجموعهسی، مادی حیاتین اؤزونون ايستحصالی باشا دوشولور.
بوتونلوکله ۲۰جی عصر ده داخیل اولماقلا سونراکی دؤورده وارلیق پروبلئمینین تراکتووکاسیندا پراکتیکی اولاراق پرینسیپیال و یئنی بیر سؤز دئییلمهمیشدير. اصلینده فیلوسوفلار سلفلرینین وارلیق حاقيندا ایرهلی سوردوکلری عمومی ایدئیا و مودعالاری کونکرئتلشدیرمیش، درينلشدیرمیش و ایضاح ائتمیشلر. نومونه اوچون ۲۰جی عصرین تانینمیش فیلوسوفلاریندان بیری اولان مارتین هایدئگئری (۱۹۸۳۱۹۷۶) گؤستره بیلریک.
ائکزیستئنسیالیست فیلوسوف کیمی هایدئگئر وارلیغین موختلیف شرحی و خاراکتئریستیکاسینی وئرمیشدير. بونلاردا ضدیتلر ده چوخدور.
آلمان متفکری وارلیق پروبلئمی ایله بوتون عؤمرو بویو مشغول اولماسینا باخمایاراق، اوندا وارلیغین آکادئمیک تعریفی اولمامیش، اونون هانسیسا واجیب جهتینین تصویری و خاراکتئریستیکاسی وئریلمیشدير. بو ایسه ائکزیستئنسیالیست باخیشا تامامیله اویغون ایدی. سون نتیجهده هایدئگئر بو فیکره گلیر کی، وارلیغی راسیونال اولاراق درک ائتمک مومکوندور.
وارليق مادى دونيانين مادى وحدتى، رئالليقدير
آرتیق قئید ائتدیک کی، وارلیق پروبلئمى و اونون درک ائدیلمهسی پراکتیک اولاراق مدنی اینسانین فورمالاشماسی ایله بیرلیکده یارانمیشدير (بیزیم فیکریمیزجه مدنی اینسان بشر اینکیشافینین ائله بیر مرحلهسینده یارانیب کی، آرتیق بو دؤورده او، اؤز حیاتی و فعالیتینده تکجه طبیعتدن اونا وئریلن بیولوژی اینستیکتلرله دئییل، همچینین شعورلو کوررئکتیولر ائدیر و یاشادیغی سوسیال موحیط و طبیعتله «دیل تاپا بیلیر» .
معلومدور کی، آنتیک دؤورون ایلک مودریکلری اطراف موحیط، اونون یارانماسی، سونسوز و یاخود سونلو اولماسی و نئجه آدلاندیریلماسی مسلهسی اوزرینده باش سیندیرماغا باشلامیشديرلار. بو نه قدر پارادوکسال گؤرونور– گؤرونسون، اصلینده معاصر اینسانی بو و یا دیگر درجهده ائله همین سوآللار ماراقلاندیریر. او سوآللار ایچریسینده اینسانین دونیادا مؤوجودلوغو مسلهسی اهميتلى یئر توتور.
حاضردا وارلیق فلسفی کاتئقورییا کیمی بوتون شئی و حاديثهلرین اساسیندا دوروب رئال مؤوجود اولان دونیانی ایفاده ائدیر. باشقا سؤزله دئسک، وارلیق طبیعتده اولان، ائلهجه ده کوسمیک، همچینین اینسانین اؤزونون یاراتدیغی شئیلری و حاديثهلری احاطه ائدیر. عادی و علمی سوییلرده وارلیق کاتئقورییاسىنين ایشلنمهسی نتیجهسینده مؤوجود اولان دونیانین اساسلارینین درک ائدیلمهسی و باشا دوشولمهسی پروسئسی آسانلاشیر. کونکرئت اینسان قارشیسیندا وارلیق ایکی فورمادا آنلاشیلیر. بونلار، هر شئیدن اول، کوسموس، طبیعت، شئیلر دونیاسی و اینسانین یاراتدیغی معنوی دگرلریدير. بو، ائله وارلیقدير کی، اینسانا نیسبتده حدودسوز، کئچیلمز، بوتؤولوک و ابدى مؤوجوددور. اینسان شعورو بو وارلیغین مؤوجودلوغونو تصدیق ائدیر و بونونلا دا ائله بیل کی، دونیانین ابدیليگینین تصدیقی اوچون دایاق نقطهسی الده ائدیلیر. لاکین، عینی زاماندا، وارلیغین دیگر، عادی آنلامی دا واردیر کی، بو دا اینسانین مووقتی، کئچیجی وارلیغی ایله شرطلنیر و اونون شعوروندا مووافیق عکسینی آلیر. بو، وارلیق موقتیدير، کئچیجیدير و سونو اولاندير. اصلینده او، اینسان طرفیندن بئله ده قبول اولونور. سؤزون جدی معناسیندا وارلیق کاتئقورییاسینی اینسانین مؤوجودلوغونون بو اوبرازینین ایفادهسی و خاراکتئریستیکاسی اوچون ایستیفاده ائتمک اولماز. لاکین بیر حالدا کی، او، آرتیق بو جور ایشلنیر، اوندا بو جور وارلیغین خاراکتئریستیکاسینا نیسبی، سونو اولان، کئچیجی وارلیق آنلاییشلارینی دا علاوه ائتمک لازیمدير.
اصلینده بیزیم مؤوزوموزون پرئدمئتی وارلیغی ترانسئندئنتال، اونیوئرسال پلاندا ابدى مؤوجود اولان، کئچیجی اولمایان، ابدى اولان کیمی خاراکتئریستیکالاری ایله اؤیرهنمک دير. وارلیغین بو آسپئکتده اؤیرنیلمهسی دیگر کاتئقورییالارین دا او جوملهدن غئير وارلیق، مؤوجود اولما، ماتئرییا، مکان، زامان، حرکت، کئیفیت، کمیت و س. ده درک ائدیلمهسینی طلب ائدیر. دوغرودور، بو و یا دیگر شئی، حاديثه حاقيندا دانیشمازدان اول، اونون مؤوجودلوغو لازیمدير. حقیقتن ده اولجه اینسان حيسى قاوراییشینین سایهسینده تظاهر ائدن شئیلری و حاديثهلری قئید ائدیر، بیر نؤوع اونلارین شکلینی چکیر و آنجاق سونرا اوندا همین شئیلرین و حاديثهلرین اوبرازلاردا، سؤزلرده، آنلاییشلاردا ایفاده ائدیلمهسینه طلبات یارادیر. وارلیق کاتئقورییاسىنين کونکرئت مؤوجود اولان وارلیقلاردان، یاخود دا کونکرئت مؤوجود اولان شئیلردن، حاديثهلردن کئیفیت فرقی اونونلا باغلیدير کی، وارلیق کاتئقورییاسی اؤز– اؤزونه معلوم، بللی دئییل، کونکرئت مؤوجود شئی و حاديثهلرین مؤوجودلوغو حسابینا مئیدانا گلیر و کونکرئت مؤوجود اولان اینسان تفکورو حسابینا فورمالاشیر. دونیا وارلیغینین ماهیتینی بوتؤو، تام کیمی باشا دوشمک اوچون اهميتلى رول ماتئرییا کاتئقورییاسینا مخصوصدور. حقیقتن ده وارلیق نهاینکی مؤوجود اولماغا، همچینین هانسیسا اساسا، فوندامئنته احتیاج حيس ائدیر. بو جور اساس کونکرئت شئی و حاديثهلرین وحدتی و اونیوئرسال بوتؤولوگونو یارادان ماتئرییادیر. ائله اونون سایهسینده ده دونیا واحيد تام شکیلده، اینسانین ایراده و شعوروندان آسيلى اولمایاراق مئیدانا گلیر و مؤوجود اولور. «دونیانین وحدتی اونون وارلیغیندا دئییلدير، هرچند اونون وارلیغی اونون وحدتی اوچون ایلکین شرطدير، زیرا دونیا واحيد اولماقدان اول، مؤوجود اولمالیدير. دونیانین حقیقی وحدتی اونون مادی اولماسیندادیر، بو ایسه بیر– ایکی حوقؔابازلیق جملهسی ایله دئییل، فلسفهنین و طبيعت تشوناسلیغین اوزون و چتین اینکیشافی ایله ثبوت ائدیلیر» (F.Engels). بونونلا یاناشی، دونیانین وحدتینین باشا دوشولمهسینده معین چتینلیکلر ده مؤوجوددور. بو، اونونلا علاقهدهاردیر کی، آداملاردا، اونلارین پراکتیک فعالیتی پروسئسینده کئچیجی اولانلار کئچیجی اولمایانلارلا، ابدى، موقتی ایله سونوز، سونلو ایله چولغاشیر و قاریشیر. بوندان علاوه، طبیعتله جمعیت، مادی ایله معنوی، آیری– آیری شخصیتله جمعیت و ان نهایت آیری آیری آداملار آراسینداکی فرقلر چوخ بارز شکیلده گؤرونور. بوتون بونلارا باخمایاراق، اینسان یولوندان دؤنمهیهرک دونیانین مادی وحدتینین درک ائدیلمهسینه دوغرو گئتمیشدير.
دئییلنلره اساساً نتیجه چیخارساق گؤرریک کی، کوسموس، طبیعت، جمعیت، اینسان و ایدئیالار برابر حالدا مؤوجود اولور. دوغرودور، اونلار موختلیف فورمادا تمثیل اولونسالار دا، اؤز مؤوجودلوقلاری ایله سونسوز، کئچیجی اولمایان دونیانین اونیوئرسال وحدتینی یارادیردیلار. تکجه ایندییه قدر نهیین اولدوغونو، ائلهجه ده گلهجکده نه اولاجاغینی ضروری اولاراق دونیانین وحدتی تصدیق ائدیر.
وارلیق فلسفی کاتئقورییاسىنين دیگر اهميتلى خاراکتئریستیکاسی، یاخود ترکیب حیصهسی رئاللیغین مجموعسو کیمی گئرچکلیگین مجموعسودور. گوندهلیک حیاتیندا اینسان دایم اینانیر کی، دونیانین ایستروکتورونون موختلیف بوتؤولوگو اونلارا خاص اولان خاصه و فورمالارلا برابر حالدا، یاناشی مؤوجود اولور، اؤزلرینی گؤستریر و عینی زاماندا بیر– بیریله قارشیلیقلی علاقهده فعالیت گؤستریرلر. کوسموس، طبیعت، جمعیت، اینسان اؤز مؤوجودلوق و فعالیتی ایله ایسپئسیفیک اولان وارلیغین موختلیف فورمالاریدير. لاکین بونونلا یاناشی، اونلار اولموش، وار و اولاجاقدير، همچینین اونلار همیشه بیر– بیریندن آسيلى و علاقهدار اولموشلار و بوندان سونرا دا اولاجاقلار. گئتدیکجه داها کسکین شکیلده اؤزونو تقدیم ائدن ائکولوژی پروبلئملر اؤز اساسىنين اینسان فعالیتی ایله باغلی اولدوغونو گؤسترمکده دير. دیگر طرفدن، اون ایللر بویودور کی، عالیملر کوسموسون کشفینین بشریته نه وئرهجگینی دؤنه– دؤنه بیلديریرلر. بئلهلیکله، تصدیق ائتمک اولار کی، اینسان شعوروندان رئاللیغین مجموعسو کیمی وارلیق ایدئیاسی فورمالاشارکن، اؤزونه، همچینین کوسموسا، اونون طبیعته، اینسانا تأثیرینی ده عکس ائتدیریر. لاکین اینسانین و جمعیتین کوسموسا تأثیری ده بو قبیلدندير. بو، بیر داها گؤستریر کی، شعور درک ائدیلمیش وارلیق، آداملارین وارلیغی ایسه اونلارین حیاتینین رئال پروسئسیدير.
لاکین بیر مسالهنی ده اونوتماق اولماز. تکجه خاریجی طبیعی دونیا دئییل، معنوی دونیا، ايدئآل موحیط و پراکتیکا پروسئسینده منیمسهنیلیر، رئال مؤوجود اولانلا قارشیلیقلی تأثیرده اولور. اونا گؤره ده اینسان شعوروندا عکس اولوناراق اونلار بیر نؤوع معین موستقیللیک الده ائدیر کی، بو معنادا دا اونلارا خصوصی رئاللیق کیمی باخا بیلیریک. دئمهلی، تکجه گوندهلیک حیاتدا دئییل، همچینین ترانسئندئنتال پروبلئملرین تحلیلینده ده اونلاری شئیلر و پرئدمئتلر عالمینده نظره آلماماق اولماز.
دونیا واحيددیر. اینسانلارین تاریخی طالعی ائله گتیرمیشدير کی، اونلار بیر پلانئتده یاشاماغا مجبوردور. یئر کورهسینده واحيد تصروفات سیستئمی یارانمیش، بوتون خالقلار بیربیریله تیجارت ائدیرلر. تدریجن اینسانلارین شعورونا بو فیکیر حاکم کسیلیر کی، بوتون اینسانلار ایرقیندن، دیلیندن، دینیندن، دریسىنين رنگیندن، جینسیندن، سیاسی و دیگر باخیشلاریندان میللی و سوسیال منشاییندن مولکی، طبقه و س. وضعیتیندن آسيلى اولمایاراق بوتون حقوق و آزادلیقلارا مالیک اولمالیدير. دونیادا ائله بیر اهميتلى حاديثه یوخدور کی، او اینسانلارین دیقتینی جلب ائتمهسین. ایستر سیاسی لیدئرلرین گؤروشو اولسون، ایستر فوتبول اوزره دونیا چئمپیوناتی اولسون. هامی ائکران قارشیسیندا اوتورماغا ماراقلی اولور. بیر آنین ایچینده عینی حاديثهنی میلیاردلارلا اینسان سئیر ائدیر و گؤرورلر. بو حاديثه ایله علاقهدار کانادا فیلوسوفو و سوسیولوقو مارشالل ماکلیون (۱۹۱۱۱۹۸۰) حتی خصوصی تئرمین «قلوبال کند» تئرمینینی ایشلتمیشدير. کوتلوی کوممونیکاسییانین ائلئکترون واسطهلری آداملار آراسینداکی مسافهنی قیسالتدیغی، اونلارین قارشیلیقلی اؤزونوتجریدینین آرادان قالدیردیغی دؤورو او بو جور آدلاندیرمیشدير. ائله بیل کی، بوتون اینسانلار بیر کندین ساکینی اولدوقلارینی آیدین شکیلده درک ائتمگه باشلامیشدير.
لاکین بیر سیرا فیلوسوفلار دونیانین وحدتینی باشقا جور باشا دوشورلر. اونلار بئله بیر فیکری ایرلی سورورلر کی، اینسانلار، او جوملهدن دونیا هر یئرده عینی حیاتا دوغرو حرکت ائدیرلر. بیر مدت ده کئچهجک و دونیا بوتؤولشهجک، بوتون اؤلکهلر ایسه آوروپا مدنیتینین، دئموکراتییانین دگرلرینی قبول ائدهجکلر، البته بو فیکری بیر معنالی شکیلده قبول ائتمک غئيرمومکوندور. دوغرودور بیر سیرا ایسپئسیفیک معنوی دگرلره، اونیکال مدنیته مالیک اولان اؤلکهلر (مثلاً، یاپونییا) غرب اؤلکهلرینده قبول ائدیلمیش بعضی قایدالاردان ایستیفاده ائتمگه باشلامیشلار. لاکین همین فیلوسوفلار یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز حاديثهلرین رئال، تاریخی اهمیتینی حدیندن آرتیق شیشیردیرلر. اونلارین چیخاردیغی نتیجهلر نهیه اساسلانیر؟ بیرینجیسی، اونلار حساب ائدیرلر کی، حال حاضردا غرب اقتصادی سیستئمی اساسیندا دونیانین اونیفیکاسییاسی آزچوخ باشا چاتمیشدير. بو ایسه اونلارین فیکرینجه سیاسی یئکنسقلیگیه آپاریب چیخاریر. ایکینجیسی، بو باخیشین تدقیقاتچیلاری اونیفیکاسییانی وحدتله عینیلشديریرلر، داها دقیق دئسک، سهو سالیرلار. وحدت یئکنسقلیکله عینی دئییلدير. بئلهلیکله، غرب جمعیتی اونیکال سیویلیزاسییانی واحيد و بؤلونمز اعلان ائدیر. اصلینده دونیادا میللی و مدنی خصوصیتلرین عمومی هامار یولو یوخدور اونلارین آرادان قالخماسی مومکون دئییلدير. دونیا واحيددیر. بورادا اونلارلا سیولیزاسییالار، او جوملهدن، غربی آوروپا، شیمالی آمئریکا، چین، هیندیستان، لاتین آمئریکاسی، روسییا، عرب و س. سیویلیزاسییالار مؤوجوددور.
Intro image "Socrates" av DIMSFIKAS är licensierad under CC BY-SA 3.0.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Socrates_by_Leonidas_Drosis,_Athens_-_Academy_of_Athens.JPG