دموكراسي

تريبون دان بير ايضاحات: سايقي دير "ياسير رنجبري"نين بو مقاله سي، اؤنملي قونو و دولقون مؤحتواسيلا برابر، بير نثر اؤرنه يي كيمي ده، ديقت چكيجي دير. اوزون ايللردير داها اليفبا و نثر موباحيثه لري، گونئي آذربايجان توركلري آراسيندا تارتيشيلماسادا، قونو اؤز گونده لي ييني ساخلايير: قلوبال لاشان و اينگليس ديللي لشن بير دونيادا، توركيه ده گليشيب يئرينه اوتورموش و اؤزونو يئر و تورك ديلينه بيليم عالمينده استاتوس قازانميش ادبي يازيلي ديلده يازماقدان باشقا اؤنوموزده بير سئچه نك وارمي؟ (ايضاحاتين سونو)

ايستر کؤچري، ايسترسه يوزايل‌لر بيرليکده ياشايان توپلوم‌لار، ان باشيندان يا دا زامان ايچينده دَييشن گرکسينيم‌لر و دونياني آلغيلاما بيچيم‌لريMulticulturalندني‌يله، بيرليکده ياشاما قونوسوندا سورون ياراتميشديرلار. توپلوم، توپلولوق ويا ائتنيک‌لرين بيرليکده ياشاما دئنه‌یيمي سيراسيندا گرکسينن قورام‌لاردان بيري ده «چوخ‌کولتورلولوک» اولموشدور. اؤنجه‌لري تکچي(مونیست) ياخلاشيم‌لارين اوستون توتولدوغو دوشونجه بيچيم‌لري يايغين ايکن، تک‌تيپ ياشام آلغيسي‌نين هر توپلوما اويماديغي گؤرولموش، آرديندان چوخ‌کولتورچو ياخلاشيم‌لار اورتايا چيخميشدير. چوخ‌کولتورلولوک، بير اولغو(واقعه) اولاراق تاريخين هر دؤنمينده سؤز قونوسو اولسا دا، بير دونيا گؤروشو يا دا ايدئولوژي اولاراق يئني‌دير. چوخ‌کولتورلولوک قورامي(تئوريسي)، آشاغي يوخاري ايکي قاورامين گئريليمي اوزرينده قورولودور. دئمک، قونويلا ايلگيلي سؤز سؤيله‌ميش بوتون قورامچي‌لار، آيريملي قاورام‌لار قوللانميش اولماقلا بيرليکده، قونويا بيرئي و توپلوم حاق‌لاري آچيسيندان ياخلاشماقداديرلار. چوخ‌کولتورلولوک قورامينا قاتقي ياپان دوشونرلر، قونويا عدالت قاورامي، آيريمليليق پوليتيکاسي، آناياسال يوردداشليق، چوخ‌اولوسلو و چوخ‌ائتنيکلي اؤلکه‌لر و آزينليق حاق‌لاري کیمی ياخلاشيم‌لارلا توخونموشدورلار.

بو چاليشمادا، چوخ‌کولتورلولوک قونوسو باغلاميندا، آزينليق‌لار اوزرينده دورولاجاق، آرديندا ايرانداکي آزينليق‌لارين دورومو دارتيشيلاجاقدير.

ائتنيک سورون‌لارين گئده‌رک آرتديغي دونيادا، آزينليق‌لار و آزينليق‌لارين قورونماسي ايله ايلگيلي قونولار داها چوخ اؤنم قازانميش و اولوس‌لارآراسي گوندمين ان اؤنملي قونولاريندان بيرينه دؤنوشموشدور. آزينليق‌لار و بو باغلامدا آزينليق حاق‌لاري اوزرينده ياپيلان دارتيشمالار هر کئچن گون بيرآز داها آرتماقدادير.

سوسيولوژيده، يايغين اولاراق قوللانيلان «آزينليق» قاورامي، صیرف سايي‌سال آيريمليليقدان اؤته بير شئيي آنلاتماقدادير. بو ندنله توپلوم‌بيليمچي‌لر، سايي‌سال تمثيليندن چوخ، بير قروبون توپلوم ايچينده‌کي ايکينجيل قونومونو بليرتمک اوچون سيخ- سیخ مجازي آنلامداکي «آزينليق» تئريميني قوللانماقدادير. بير آزينليغين گئرچکده چوخونلوق اولدوغو بعضي دوروم‌لار اولابيلمکده‌دير. اؤرنه‌یين، ايراندا تورک‌لر گئرچکده چوخونلوق اولسالار بيله، توپلوم‌بيليمينده آزينليق اولاراق تانيملانماقداديرلار. آنتوني گيدئنزه گؤره، ائتنيک بير آزينليق قروبونون اويه‌لري، داها آرتيق زنگينليک، گوج و سايغينليق صاحيبي اولان حاکيم قروبلا قارشيلاشديريلديغيندا، يوخسوندور(دئزآوانتاژليدير) و قروب دايانيشماسي آنلاييشيني پايلاشماقدادير.

آزينليق‌لارين، اولوس‌لارآراسي دوزئيده بير حقوق‌سال دوزنله‌مه‌يه قونو اولماسي،۱۹۶۶ تاریخلی بيرلشميش ميلت‌لر(BM) «مدني و سياسي حاق‌لار اولوس‌لارآراسي سؤزلشمه‌سي»نين ۲۷- جي ماده‌سي ايله اولموشدور. آنجاق، آزينليق‌لارين قورونماسي گره‌یينه دؤنوک دوزنلمه‌لرين اولدوقجا اسکي اولدوغونو سؤيلمه‌لي‌یيک. ۱۶۴۸ تاريخلي «وئست فالیا» آندلاشماسي ايله باشلايان دوزنلمه‌لردن٢٠ - جي يوزايلين ايکينجي ياریسینادک اولان دؤنمده ائتنيک، ديل‌سل و دين‌سل آزينليق‌لارا توخونولموش اولماسينا باخماياراق، اولوسال آزينليق قاورامي‌نين قوللانيلماماسي ندني‌يله هرهانسي بير آنلام قاريشيقليغي اولماميشدير. آنجاق، ايکينجي دونيا ساواشي سونراسي دوزنلمه‌لرده ايسه، تام ترسي بير دوروم سؤز قونوسودور. سورون، بيرلشميش ميلت‌لر(BM)، آوروپا بيرليیي(AB) و آوروپا گوونليک و ايش‌بيرليیي تشکيلاتي(AGİT)'ين قونويا ياخلاشيميندان قايناقلانير. سؤز قونوسو قورولوش‌لارين آزينليق‌لارلا ايلگيلي دوزنلمه‌لري اولوسال آزينليق- ائتنيک آزينليق آييريميني اورتايا قويار نيته‌ليکده دئييل‌دير. ياني‌سيرا آزينليق‌لار، اولوس‌لارآراسي بلگه‌لرده چوخ زامان يالنيزجا اولوسال آزينليق اولاراق نيته‌لنمکده‌دير. آيريجا، بوتون فرقلي آزينليق قروب‌لارين «اولوسال آزينليق» قاورامي ايچينده دَيرلنديريلمه‌سينه يؤنه‌ليک BM و AGİT کيمي قورولوش‌لار باشدا اولماق اوزره، منیمسنَن بير گئنل اَييليم سؤز قونوسو اولماقدادير.

تورکییه‌لی دوشونر، چاغاتاي اوکوتانا گؤره، اولوسال آزينليق‌لاري، ائتنيک آزينليق‌لاردان آييران اؤنملي ائتکن، اولوسال آزينليق‌لارين «کؤکلو تاريخ‌سل و کولتورل» آيريمليليغا صاحيب اولماسي و «گوجلو بير تورپاق تملينه» دايانماسي‌دير. ائله‌جه، تاريخ‌سل اولاي‌لار ندني‌يله «سينيرين يانليش طرفينده» قالميشديرلار. بو دورومدا اولوسال آزينليق‌لار اوچون سينيرلارين دييشديريلمه‌سي، کؤچ و يئرلی اؤزَرکليک اولاراق اوچ سئچه‌نک اؤنريله‌بيله‌جکدير. آيريجا، اولوسال آزينليغين تانيملانماسيندا اويه‌لري‌نين بير بؤلگه‌ده توپلوجا يوخسا داغينيق بولونماسی، تمل آلينماسي گره‌کن بير اؤلچوت دئييل‌دير، اؤنملي اولان، اؤزگون بير اولوسال کيملي‌یين وارليغي‌دير. آزينليق حاق‌لاري‌نين گونوموزده قازانديغي بو اؤنم، کوره‌سل‌لشمه سوره‌جي ايله بيرليکده اولوس- دؤولت‌ين آشينمايا باشلاديغي و ۲۱ - جي يوزايلين ده اولوس- دؤولت سونراسي بير يوزايل اولاجاغي يؤنونده‌کي گؤروش‌لر دوغرولتوسوندا گليشمکده‌دير.

هلندلي توپلوم‌بيليمچي، ائنتزينگئر، آزينليق‌لار قارشيسيندا بنزشمه(آسيميلاسيون)، چوخولچولوق(پلوراليزم) و بوتونلشمه(ائنتئگراسيون)، دئيه اوچ جور آزينليق پوليتيکاسي آييرت ائتمکده‌دير. چوخولچو و بوتونلشمه‌چي پوليتيکالارين اويغولانديغي اؤلکه‌لرده، کولتورل آيريمليليق‌لار و بونلارين بيرئي‌سل يا دا توپلوم‌سال اولاراق آنلاديلماسي و قورام‌ساللاشماسي بيله بير سورون اولاراق گؤرولمزکن، يالنيزجا بنزشمه‌چي پوليتيکالارين اويغولانديغي اؤلکه‌لرده کولتورل آيريمليليق‌لار، توپلوم‌سال بيرليکده‌ليک و بوتونلشمه آچيسيندان بير سورون قايناغي اولاراق گؤرولمکده و گئت- گئده آيريمليليق‌لارين اورتادان قالديريلاجاغي جورداش(هموژئن) بير توپلوم آماجلانماقدادير.

گونوموز گليشميش اؤلکه‌لرينده بنزشمه‌چي پوليتيکانين بوراخيلماسينا باخماياراق، ۱۹۲۴- دن باشلاياراق، اؤلکه‌سينده شيعه و فارس کولتورو تمللي بير «ايرانلي‌لاشديرما» پوليتيکاسي ايزله‌ين ايران، بو سياستدن بوگون ده واز کئچمه‌ين آز ساييلي اؤلکه‌لردن بيريسي‌دير. آنجاق، اؤلکه‌ده اؤزلليکله ده سون ايل‌لرده گؤرولن ائتنيک تمللي گرگينليک‌لر، ياپاي بير «ايرانليليق» کيمليیي اوزرينه اوتوردولان سؤزوگئدن سياستين اؤلکه‌ده‌کي آزينليق‌لارين اؤزگون کيمليک‌لريني يوخ ائدنمه‌دي‌یيني، چوخونلوقلا تام ترسي بيچيمده بونلارين داها دا گوجلنمه‌سينه يول آچديغيني گؤسترميشدير.

آزينليغين سوسيولوژيک تانيمينا اويان، آنجاق ايران آناياساسيندا رسمیلییه تانينمايان اونلارجا اولوسال آزينليق، ايل‌لر اؤنجه‌دن بؤيوک باسقي‌لارا اوغراسالار دا يئنه اؤزگون کيمليک‌لريني قورومايي باشارابيلميشديرلر. رسمي دينين ايسلام و مذهبين جعفري(شيعه) اولاراق تانينديغي ايران ايسلام جومهوريتي آناياساسيندا، زرتشتی‌لر، کليمي‌لر و مسيحي‌لر(آسوري‌لر،کلداني‌لر،ائرمني‌لر) اولماق اوزره بئش دين‌سل آزينليق، رسميلييه تانينان تکجه آزينليق‌ديرلار.

ايران آناياسيندا اؤلکه نفوسونون ياخلاشيق يوزده ايکيسيني اولوشدوران سؤز قونوسو غيرمسلمان(ديني) آزينليق‌لارا یؤنه‌لیک، تاپيناق‌لاريندا بولونوب ديني تؤرن‌لريني يئرينه گتيره‌بيلمه، ائله‌جه ۶۴- جو ماده‌يه گؤره ايسلامي شورا مجليسي‌نده توپلام بئش ميلت وکيلی ایله تمثيل ائديلمه کيمي حاق‌لارين اؤن‌گؤرولمه‌سي، گونوموز آزینلیق حاق‌لاری ایستانداردلارينا ياخينکن، اؤته‌کي اولوسال آزينليق‌لارين رسمیلییه بيله تانينماماسي، ايران آناياسيني يوغون الشديري‌لره اوغراتماقدادير. آيريجا، آناياسادا دين‌سل آزينليق‌لارا يؤنه‌ليک ساغلانان حاق‌لارين جزا قانونو(قانون مجازات) کيمي باشقا رسمي قانون‌لاردا گتيريلن بيرسيرا حؤکوم‌لرله آنلامسيز قيلينماسي، الشديريلرين بیر باشقا اوداقلانيش قونوسونا دؤنوشموشدور. اؤرنه‌یين، جزا قانونونون ۳۱۰- جو ماده‌سينه گؤره بير کيشي‌نين اؤته‌کيني اؤلدوردويونده جزاسي اؤلوم ايکن، اؤلن کيشي «غیرمسلمان» ايسه، «قصاص» حؤکمو اويغولانماماقدا؛ سوچون نيته‌ليیي و ياپانين آماجي کيمي يؤن‌لر گؤز اؤنونده توتولاراق اويغون بير جزانين وئريلمه‌سي اؤن‌گؤرولمکده‌دير. آيريمچيليق ايچريکلي بنزر ماده‌لر ايله، رسمي نيته‌ليکده اولان «مجازات» قانونو و «مدني» قانوندا بوللوقجا قارشيلاشماق اولار.

ايراندا آزينليق توپلولوق‌لارين گرک سايي‌سال، گرکسه آزينليق بيلينجي آچيسيندان اؤنده گئدن‌لري تورک‌لر، عرب‌لر، کوردلر و بلوچ‌لاردير. ايرانداکي ان بؤيوک ائتنيک آزينليغي اولوشدوران تورک‌لرين باشيندا، گونئي آذربايجان تورک‌لري و تورکمن‌لر گلمکده‌دير. سون ايللرده، کوره‌سل‌لشمه اولغوسونون اويغولانماقدا اولان «فارسلاشديرما» سياستيني سورغولامايا آچماسي، ائله‌جه سيستئم‌دن ديشلانميش ائتنيک و مذهب‌سل آزينليق‌لاري سياساللاشمايا دوغرو ايته‌له‌مه‌سي، بو آزينليق‌لارين ائتنيک‌سل دايانيشمالاريني گوجلنديرمکله ياناشي، آزينليق حاق‌لاري‌نين گوندمه گتيريلمه‌سينه ندن اولموشدور. آيريجا، سينير بؤلگه‌لرينده ياشايان سؤز قونوسو آزينليق‌لارين اؤته يانيندا بيرليکچي اَييليملي سويداش‌لاري‌نين بولونماسي دا، بوگونکو ايستکچي ائتکينليک‌لرين قايناغيني اولوشدورماقدادير.

ايران آناياساسيندا ائتنيک آزينليق‌لاري ان چوخ ايلگيلنديرن ماده، اونلارين دولايلي اولاراق قونو ائدينديیي ۱۵- جي ماده‌دير. فارسجاني اؤلکه‌نين «رسمي و اورتاق» ديلي اولاراق تانيملايان بو ماده‌يه گؤر، اونون اوخول‌لاردا اؤيره‌ديلمه‌سي، ائله‌جه بوتون رسمي بلگه‌لر و يازيشمالاردا قوللانيلماسي «گرکلي» قيلينميش. آنجاق، ائتنيک و بؤلگه‌سل ديل‌لرين اؤيره‌ديلمه‌سي «فارسجانين يانيندا» ،«اؤزگور» قيلينماقدادير. دئمک، ائتنيک ديل‌لرين فارسجانين يانيندا بيله(تک باشینا دئییل) اؤيره‌ديلمه‌سي دؤولتين گؤره‌وي دئييل، يالنيزجا «اؤزگور»دور. بو ماده‌ده‌کي «يئرلی و ائتنيک» تانيم‌لاري‌نين بليرسيزليیی بير يانا، اونون ايچه‌ريیي بوتونويله بير بنزشمه‌چي پوليتيکاني آنيشديرير. اويسا، دئموکراتيک توپلوم‌لارين باشليجا بير ايلکه‌سي و «اولمازسا اولماز»ي کيمي ديرلنديريلن «ائشيتليک ايلکه‌سي»، آيريمچيليق ياساغي يانيندا «اولوملو/پوزيتيو آيريمچيليق» ايلکه‌سيني ده گرکلي قيلميشدير. نييه کي، اوستون و آوانتاژلي قونومداکي حاکيم توپلولوغون تمل دَيرلري‌يله سورَکلي چاتيشما دوروموندا اولماق، ايکينجيل توپلولوغون اؤزگونلوک‌لري‌نين قورونماسيني چتينلشديرمکده‌دير. دولاييسييلا، توپلومسال ائشيتلي‌یين گئرچک آنلامدا ساغلانيلماسي اوچون، آزينليق کيمليیي‌نين دؤولت طرفيندن قورونوب قوْللانماسي، تک سؤزله، اولوملو آيريمچيليغين سونولماسي گرکلي و ضروريدير.

بنزشمه‌چي پوليتيکا باغلاميندا اويغولانان ايکي داياقلي ايرانليلاشديرما سياستي‌نين شيعه‌ليک ائتکني، آذربايجان تورک‌لری و حاکيم توپلولوق آراسيندا اورتاق بولوندوغوندان، آزينليق قونومداکي بو تورک‌لرين اوست‌دوزئي گؤره‌ولرده يئر آلماسیني ساغلارکن، اونلارين «ايرانين ياپيداشي» اولاراق دَيرلنديريله‌بيله‌جه‌یینه يول آچميشدير. بو ائتکن، آذربايجان تورک‌لريني سویداش تورکمن‌لردن، ائله‌جه اؤته‌کي آزينليق‌لاردان فرقلي قيلاراق، داها قارماشيق و چتين بير دوروما سوخموشدور.

سوسيولوژيک آچيدان، اؤن‌يارغييا و آيريمچيليغا اوغراما دئنه‌یيمي، اورتاق ايچدن‌باغليليق و چيخار دويغولاريني يوکسلتمه اَيیليمي گؤسترمکده‌دير. اؤته ياندان، آيريمليليق/اؤزگونلوک بيلينجينه واريلماسي و توپلوم بيرليیي‌نين اؤنه چيخاريلماسي، اؤته‌کي توپلوم‌لارلا قورولان ايليشکي‌لر سونوجوندا دوغار. دولاييسييلا، مذهب‌سل آچيدان آيريمچيليغا اوغرامايان آذربايجان تورک‌لري‌نين اؤزگونلوک بيلينجينه وارماسي اوچون، شيعه‌ليک ائتکه‌ني کئچرلي اولماياجاقدير. بو ندنله، ايران ايسلام دئوريمي سونراسی، شيعه‌نين رسمي مذهب اولاراق قبول ائديلمه‌سينه قارشي چيخان تورکمن و بلوچ کيمي آزينليق‌لارين ساواشيميندا، مذهب‌سل بويوت اؤنجه‌ليک قازانارکن، شيعه مذهبلی تورک‌لر آچيسيندان کيمليک وورغوسو، اولوساللیق بويوتونو قوروموشدور.

آزينليق‌لار قونوسوندا بوگون ايران بير ايکيلم‌له قارشي قارشييادير: يا اؤلکه‌ده‌کي آزينليق‌لارين حاق‌لاريني تانيياجاق و اونلارين توپلومون بيرينجي قاتماندان يوردداش‌لار اولاراق اؤلکه‌نين بوتونلویونه قاتقيدا بولونمالاريني ساغلاياجاقدير، يا دا ۱۹۲۴- دن بري اويغولاديغي ايرانلي‌لاشديرما سياستيني سوردوره‌رک اؤلکه‌نين ائتنيک بير چاتيشمايا سوروکلنمه‌سينه يول آچاجاقدير.

_______

*یازی، ماراغا بیلیم‌یوردونون اؤیرنچیلیک «ائلین» درگیسی‌نین اون‌دؤردونجو ساییسیندا یاییملانمیش‌دیر.